سجاد عطازاده، مترجم: سین وینکلر، مدرس فلسفه در دانشگاه Loyola Marymount University ایالاتمتحده آمریکا در مقاله خلاقیت در عصر اطلاعات: مقالهای درباره فلسفه تجربهگرایی استعلایی ژیل دلوز که در ژورنال Journal of the British Society for Phenomenology منتشر شده است، به بررسی آرای ژیل دلوز، فیلسوف و متفکر برجسته فرانسوی پرداخته و با مطرح کردن معنای او از کنش خلاقانه در عصر موسوم به اطلاعات به بررسی تجربهگرایی استعلایی بهعنوان یکی از اصلیترین روشهای ارائهشده توسط دلوز پرداخته است. شاید یکی از جالبترین بخشهای مقاله جایی است که نویسنده از جوامع عصر مدرن بهعنوان «جوامع کنترلی» یاد میکند که در آن ها دیگر خبری از اجبار آشکار نیست، بلکه کنترل در نهادها و ابزارها عینیت مییابد؛ این نقل از دلوز که در مقاله هم به آن اشاره شده است بسیار جذاب مینماید: «شما مردم را با بزرگراهها محدود نمیکنید. اما با ساختن بزرگراهها، وسایل کنترل را چند برابر میکنید. من نمیگویم این تنها هدف بزرگراهها است، اما مردم میتوانند بینهایت و آزادانه و بدون محدود شدن و درعینحال کاملا کنترلشده سفر کنند. این همان آینده ماست.»
در عصر اطلاعات، ما با یک پارادوکس عجیب روبهرو هستیم؛ از یکسو، منابعی که برای خلق در اختیار ما است، بسیار بیشتر از تصورات تمامی نسلهای پیشین است اما از سوی دیگر درباره نحوه تعیین کاربست این منابع، بهطور فزایندهای فلج شدهایم. از هنر گرفته تا تجارت، آموزش، علوم انسانی، پزشکی، علم، فناوری و غیره، خلاق بودن شعار روز است. زمینههای مطالعاتی مختلف [به بررسی] این موضوع اختصاص دادهشده و تعداد مقالات، کتابها و مجلات مرتبط هم بهطور تصاعدی در نیمقرن گذشته افزایش داشته است. اما نکته عجیب آنجاست که برخی تحقیقات نشان میدهد همین دوره زمانی با کاهشی چشمگیر در خلاقیت همراه بوده است. درحالیکه در نیمه اول قرن بیستم شاهد میزان بیسابقهای از نوآوریهای انقلابی بودیم، نیمه دوم این قرن و اکنونکه در دهههای ابتدایی قرن بیستویکم به سر میبریم، همراه با تغییراتی جالب اما نهایتا تدریجی بوده است. طی چند دهه اخیر نمرات آزمونهای «تورنس تفکر خلاق» (TTCT) که مهمترین آزمون استاندارد در جهان برای سنجش خلاقیت است، همین گزاره را تایید میکند. اگرچه برخی استدلالهای جالب برخلاف این گزاره هم مطرح میشود اما شواهد کافی وجود دارد که نشان میدهند عصر اطلاعات با بحران خلاقیت مشخص میشود. قطعا یکی از کسانی که بیشترین توجه را به موضوع خلاقیت نشان داده است، ژیل دلوز، فیلسوف فرانسوی قرن بیستم، است. او نهتنها در معماری، سینما، ادبیات، منطق، موسیقی، فلسفه، نقاشی، علم و تئاتر به مطالعه آثار خلاقانه پرداخت، بلکه از آنها بهعنوان سنگ بنای نظریه فلسفی خاص خود موسوم به تجربهگرایی استعلایی استفاده کرد. البته اگرچه دلوز یک متفکر خلاقیت در عصر مدرن به شمار میرود اما از تعریف صریح آن خودداری کرده است. تنها در سالهای انتهایی فعالیت دلوز بود که او در سخنرانی با عنوان کنش خلاقانه چیست؟ به این موضوع پرداخت. دعاوی دلوز در این مقاله، علیرغم جذابیت آن، بیشتر از اینکه تبیینی باشند ماهیتی خاطرهانگیز دارند. من در مقاله حاضر درپی شرح و تفسیر پاسخ دلوز به پرسشی هستم که در عنوان مقاله او به چشم میخورد و برآنم تا نقش این پاسخ را در نظریه فلسفی او روشن سازم. بر این اعتقاد هستم که کنش خلاقانه برای او مشتمل بر ارائه اطلاعات جدید نیست، بلکه متضمن استخراج یک تجربه آشناییزدایانه است که همان کنش دانستن در تجربهگرایی استعلایی است. این گزاره در پنج بخش تفصیل خواهد شد. برای تفصیل این گزاره و استدلالهای پشتیبان آن، من از مقاله کنش خلاقانه چیست؟ و سایر آثار دلوز و همچنین آثار ثانویه بهره خواهم برد، البته در این میان تاکید کمتری روی آثار مشترک او با فلیکس گاتاری و کلایر پارنت انجام خواهد گرفت. هدف این مقاله کمک به روشن شدن بحثهای جاری در مطالعات دلوز و فلسفه خلاقیت است.
کنش خلاقانه چیست؟
آنچه سبب تعجب است این حقیقت است که عمر واژه خلاقیت، آنگونه که ما امروز آن را میفهمیم، فقط کمی بیشتر از دو قرن است. کمتر متفکری بهاندازه فیلسوف فرانسوی قرن بیستم، ژیل دلوز، به ماهیت سیمابگون و متغیر خلاقیت در شرایط مدرن توجه کرده است. البته بیشتر مطالب او مربوط به نمونههای مشخص از چهرههای خلاق یا آثار خلاقانه است اما او در سخنرانی خود در 17 مارس 1987 تا آستانه تعریف خلاقیت رفت. او این سخنرانی را به دعوت یک منتقد فیلم فرانسوی به نام ژان ناربونی در مدرسه عالی تصویر و صدای فرانسه ارائه کرد- مدرسه عالی تصویر و صدای فرانسه یک مدرسه بزرگ فرانسوی است که بهعنوان مدرسه فیلم و تلویزیون برای دانشگاه علوم و ادبیات پاریس عمل میکند. ویژگی منحصربهفرد این اثر آن است که تنها اثر نوشتهشده توسط خود دلوز [بهتنهایی] است که در آن او مستقیما به مساله ماهیت خلاقیت پرداخته است. در این بخش، مقاله کنش خلاقانه چیست؟ دلوز را بهعنوان بخشی از نظریه فلسفی تجربهگرایی استعلایی او مطرح و استدلال اصلی مقاله را نیز مطرح میکنم که کنش خلاق یک عمل ارتباطی نیست، بلکه شکلگیری فضا- زمان(ها) است که یک ایده را به فعلیت میرساند. همانطور که پیشتر هم مورداشاره قرار گرفت، موضوع خلاقیت صرفا یکی از علایق دلوز نیست، بلکه یکی از ویژگیهای اساسی تجربهگرایی استعلایی او به شمار میرود. بیان صریح او حکایت از این دارد که این نظریه را نمیتوان بدون کنش خلاق درک کرد: «تجربهگرایی بههیچوجه واکنشی در برابر مفاهیم یا یک توسل ساده به تجربه زیسته نیست، بلکه برعکس، دیوانهکنندهترین آفرینش مفاهیمی است که تابهحال دیده یا شنیده شده است.» ازآنجاکه فلسفه استعلایی نظریهای است که شرایط امکان تجربه زیسته را بررسی میکند- درحالیکه تجربهگرایی نظریهای است که همه دانش را به تجربه حسی بازمیگرداند- پژوهشگران تلاش کردهاند نحوه اتحاد منسجم این دو مفهوم را با یکدیگر بررسی کنند. برخی تجربهگرایی استعلایی را با نگاه مطلوبتری غیرعادی و شخصی توصیف کردهاند اما برخی دیگر آن را با تحقیر یک مزخرف ساده میدانند. بااینحال چنین نظریهای بیسابقه هم نیست؛ چراکه پیشازاین امانوئل کانت، فیلسوف پروسی قرون هجدهم/ نوزدهم در اثر برجسته خود نقد عقل محض آن را مطرح کرده و اظهار داشته است که ایدهآلیسم استعلایی لزوما مشتمل بر واقعگرایی تجربی است. دلوز نیز مانند کانت معتقد است تجربهگرایی مستلزم تامل در امر متعالی است اما این ادعا را هم دارد کانت امر استعلایی را بهاندازه کافی درک نمیکند، زیرا او امر استعلایی را بیشازحد لازم براساس پدیدههای تجربی آشنا مدلسازی کرده و ماهیت بنیادی آن را تشخیص نمیدهد.
به نظر من تجربهگرایی استعلایی باید به معنای واقعی کلمه بهعنوان تجربهگرایی ماورایی درک شود. این نظریهای است که بهطور متناقضی تایید میکند با شرایط امکان تجربه زیسته در خود تجربه مواجه میشویم. دلوز این موضع را به زیبایی به شکل زیر خلاصه میکند: «تجربهگرایی تنها زمانی بهدرستی استعلایی میشود... که ما مستقیما آنچه را که میتواند مستقیما حس شود درک کنیم ؛ همان وجود معقول بودن... تفاوت، تفاوت بالقوه و تفاوت در شدت بهعنوان دلیل تنوع کیفی. ... دنیای شدید تفاوتها که در آن دلیل کیفیات و وجود معقول را مییابیم، دقیقا موضوع یک تجربهگرایی برتر است. این تجربهگرایی دلیل عجیبی را به ما میآموزد؛ دلیل تعدد، هرجومرج و تفاوت (توزیع ایلیاتی و آنارشی تاجدار).» بهعبارتدیگر، تجربهگرایی استعلایی نظریهای است که براساس آن اولویت زمین و زمینهمندی- یعنی استعلایی به تجربی- نهتنها میتواند تجزیه شود، بلکه تجزیه آن لزوما پیدایش درک ما از تجربه زیسته را توضیح میدهد. بهعنوان یک مثال ساده اگر کسی بخواهد از دیدگاه تجربهگرایی استعلایی، گزاره مطابق با عقل سلیم گل رز قرمز است را بیان کند، ممکن است اینگونه بگوید گل رز و رنگ قرمز، رنگ قرمز به گل رز تبدیل شده است، سویههای مختلف رنگ قرمز از زرشکی تا قهوهای و... یا حتی گلبرگها، ساقه، برگها، خارها و... چنین تجربیات متناقضی توجه ما را به این واقعیت جلب میکند که مفاهیم برای کشف نیستند، بلکه باید ایجاد شوند. این تحلیل مقدماتی دو سوال را مطرح میکند: اول اینکه دلوز عمل خلاق را چگونه تعریف میکند و دوم اینکه این عمل چه نقشی در تجربهگرایی استعلایی او دارد؟ در فرازهای آغازین عمل خلاق چیست؟ دلوز اولین پرسش را با طرح این گزاره که خلاقیت محدود به هنر نیست بلکه میتواند به چهار حوزه متمایز تقسیم شود، بررسی میکند؛ هنر، منطق، فلسفه و علم. هنر را میتوان بهعنوان تولید بلوکهای احساس یا ترکیبات ادراکات و تاثیرات تعریف کرد، منطق شکلگیری چشمانداز، فلسفه شکلگیری مفاهیم و علم شکلگیری کارکردهاست. او در ادامه به برشمردن زیرمجموعههای دیگری از هنر، مانند سینما- تولید بلوکهای حرکت/ مدت، موسیقی- که احتمالا ارکستراسیون بلوکهای صداست- و نقاشی که تشکیل بلوکهای خطوط-رنگ است، میپردازد. بهراحتی میتوان به این نکته پی برد که فهرست دلوز جامع نیست و مانند هنر، سایر رشتههای خلاق نیز به زیرشاخههای مختلف تقسیم میشوند. واضح است که هیچ راه منفردی برای خلق وجود ندارد، اما عنصر مشترک در همه این رشتهها چیست؟ نکته اول و دارای بیشترین اهمیت این است که میدانیم عمل خلاق چه نیست. عمل خلاق یک عمل ارتباطی نیست. دلوز میگوید داشتن ایده در هر هیچ صورتی شکلی از ارتباط نیست. هر چیزی که ما درباره آن صحبت میکنیم به هیچ ارتباطی قابلتقلیل نیست. ثانیا همه اعمال خلاق مستلزم تشکیل فضا-زمان(ها) است. او مینویسد: «محدودیت مشترک همه این مجموعه از اختراعات، اختراع کارکردهای، اختراعات بلوکهای مدت/ حرکت، مفاهیم فضا-زمان است. همه این رشتهها در سطحی ارتباط برقرار میکنند که هرگز به خاطر خود ظهور نمییابد، بلکه در هر حوزه خلاقانهای وجود دارد: شکلگیری فضا-زمانها.» برای اینکه این امر حتی ممکن شود، یک عمل خلاق باید شامل تحقق یک ایده باشد. ایدهها موجودیتهایی نیستند که در آنجا بوده و باید کشف شوند، بلکه باید با آنها بهعنوان پتانسیلهایی رفتار کرد که پیشتر در یک شیوه اظهار درگیر شده و از شیوه بیان جداییناپذیرند؛ بهگونهای که نمیتوان گفت بهطورکلی ایدهای دارم. بدون پرداختن بیشتر به جزئیات اصطلاحات در این مجال، حداقل میتوانیم ادعای سلبی دلوز را ثابت کنیم کنش خلاق یک کنش ارتباطی نیست و این ادعای ایجابی او را نیز اثبات کنیم که کنش خلاق مستلزم تشکیل فضا- زمان(ها) است که یک ایده را به فعلیت برساند. بااینحال این ادعاهای منفی و مثبت تثبیتشده، سوالات بسیار بیشتری را از پاسخهای خود ایجاد میکنند. بنابراین در سه بخش بعدی، به امید پاسخ به سوالات خاصتر- کنش ارتباطی چیست؟ فضا-زمان چیست؟ و ایده چیست؟- به آثار دلوز رجوع خواهیم کرد و پسازآن به پرسشهای گسترده مربوط به کنش خلاقانه و نقش آن در تجربهگرایی استعلایی خواهیم پرداخت.
عصر اطلاعات
بهطورکلی این تصور وجود دارد که عصر اطلاعات در اواسط قرن بیستم با اختراع ترانزیستور آغاز شده است. ممکن است این اعتقاد وجود داشته باشد که آثار خلاقانه از همان زمان در همهجا وجود دارند. آثار هنری، فلسفی، منطقی و علمی از هزارههای مختلف اکنون از طریق اینترنت در دسترس هستند. ابزارهای بیان خلاق اکنون راحتتر از همیشه در دسترس هستند. ناگفته نماند شاهد ظهور اشکال کاملا جدیدی از خلاقیت بر اساس هوش مصنوعی هستیم. بااینحال نگاه به امروز از دریچه این لنز یک خطای دستهبندی بزرگ به شمار میرود. از نظر او عصر اطلاعات چندان با کنشهای خلاق تعریف نمیشود، بلکه بیشتر با کنشهای ارتباطی شناخته میشود. بهدلیل فراوانی، پیچیدگی و سرعت کنشهای ارتباطی، این تصور به وجود میآید که کنشهای خلاق در همهجا حضور دارند؛ درحالیکه خلاقیت هرروز نایابتر میشود. در این بخش توضیح میدهم چگونه به گفته دلوز، کنش خلاق نهتنها متمایز از ویژگیهای تعین بخش عصر اطلاعات به شمار میرود، بلکه در تضاد با آن نیز است. دلوز در کنش خلاق چیست؟ آشکارا بیان میکند کنش خلاق و کنش ارتباطی هیچ وجه اشتراکی با یکدیگر ندارند: «چه رابطهای بین اثر هنری و ارتباط وجود دارد؟ هیچ. یک اثر هنری حاوی کمترین مقدار اطلاعات هم نیست.» در نگاه اول، این ادعا میتواند نهتنها بیشازحد مطلق گرایانه، بلکه ضدشهود نیز به نظر برسد. شکی نیست تمامی هنرمندان، منطقیون، فلاسفه و دانشمندان چیزی برای گفتن دارند؛ چیزی که آن را از طریق اثر خود تفهیم مینمایند. اجازه دهید کمی درباره معنای دقیق کنش ارتباطی تامل کنیم. او بیان میکند که «ارتباط عمدتا انتقال و انتشار اطلاعات است»؛ در این تعریف اطلاعات را نیز میتوان بهعنوان «مجموعهای از الزامات، شعارها، جهتها - کلمات دستوری» درک کرد. وقتی به شما اطلاع داده میشود، به شما گفته میشود چه چیزی را باید باور کنید. بهعبارتدیگر، اطلاعرسانی به معنای به گردش درآوردن یک کلمه دستوری است. البته لزومی ندارد کنش ارتباطی به شکل عبارت باشد، بلکه میتواند یک تصویر، ملودی، متن، ویدئو و... نیز باشد. میتوان این کنش را با آنچه دانشمند بریتانیایی قرن بیستم، ریچارد داوکینز، «مم» یا هر مصنوع فرهنگی که حتی در زمان تکامل از طریق تقلید در چرخش بوده، بنابراین چیز جدید یا ناآشنایی را ارائه نمیکند، مقایسه کرد. ممها معانی ثابت و بدون ابهامی را منتقل میکنند و درنتیجه واکنشهای قابلپیشبینی را برمیانگیزند. دلوز فینفسه به اعمال ارتباطی اعتراضی ندارد. در عوض به نظر میرسد او ادعای جالبتری را مطرح میکند. دنیای مدرن بهگونهای درحال تغییر است که ارتباطات همه اشکال دیگر بیان را دربرمیگیرد و تصور هر شکلی فراتر از آن را دشوار یا حتی غیرممکن میسازد. دلوز بر مبنای مفروضات فیلسوف فرانسوی قرن بیستم، میشل فوکو درباره مفهوم «دیسپوزیتیف» اظهار میدارد اگر همکار و دوستش [فوکو] گذر از دوره زمانی را که تحتتاثیر سلطه حاکمیت بود، به دوره زمانی جوامع انضباطی توصیف کرده است، اکنون درحال گذار به دورهای هستیم که به تعبیر ویلیام اس. باروز، نویسنده ادبی آمریکایی، جوامع کنترلی در آن غلبه دارند. باید توجه داشته باشیم دیسپوزیتیف ها از مسیر همدستی کنشگران به وجود نمیآیند، بلکه بیشتر توسط محیطهای گفتمانی که راههایی از بودن و تفکر را تعریف میکنند که فراتر از توان هر فرد یا گروهی است، ایجاد میشوند. اما اگر قدرت در جوامع مستقل برعهده حاکم اعظم و در جوامع انضباطی بر فضاهای حبسی است، قدرت در جوامع کنترلی در اعمال و گفتار افراد نهفته است. اگر هم در جوامع حاکمیتی و انضباطی، هستی و تفکر با سانسور مدیریت میشود، جوامع کنترلی توسط افرادی اداره میشوند که اجازه دارند آزادانه صحبت کنند، اما سخنانی که میگویند از الگوهای فکری از پیش تثبیتشده خارج نمیشود. دلوز این ادعا را از طریق استعاره بزرگراه بهخوبی نشان میدهد: «شما مردم را با بزرگراهها محدود نمیکنید. اما با ساختن بزرگراهها، وسایل کنترل را چند برابر میکنید. من نمیگویم این تنها هدف بزرگراههاست اما مردم میتوانند بینهایت و آزادانه و بدون محدود شدن و درعینحال کاملا کنترلشده سفر کنند. این همان آینده ماست.» بنابراین عصر اطلاعات، موانع جدیدی بر سر راه کنش خلاقانه ایجاد میکند، زیرا ظاهری بدیع دارد اما درحقیقت در آن یکنواختی پنهان است. از دیدگاه دلوز، جای تعجب نیست که با بحران خلاقیت در عصر اطلاعات روبهرو هستیم. ما مملو از اطلاعات هستیم که ماهیت آن محدود کردن حس امکان است اما اگر عمل خلاقانه یک عمل ارتباطی نیست، در عوض چیست؟
مکان- فضاها
اکنون توجه خود را به دعاوی ایجابی مقاله کنش خلاقانه چیست دلوز معطوف میکنیم. درنهایت [کنشهای خلاقانه] چه فیلمی عالی مانند «جیببر» رابرت برسون، چه یک اصل منطقی جاودانه مانند قانون هویت، چه یک مفهوم فلسفی پیشگامانه مانند کوگیتوی رنه دکارت یا یک نظریه علمی بهظاهر تزلزلناپذیر مانند قانون اول حرکت نیوتن که همه کنشهایی برای خلق هستند، مکان- فضاها قرار دارند. بهعبارتدیگر کنش خلاق، بازگویی یا ترکیب تخیلی عناصر گذشته یک فرد نیست، بلکه ساختاری مکانی- زمانی است که به سلسله علی پیش از آن تقلیلناپذیر است. این گزاره ممکن است سوالبرانگیز به نظر برسد اما شاید این سوال که چگونه فرد فضا- زمان را میسازد؟ چندان عجیب به نظر نرسد؛ البته اگر منظور او از این اصطلاح را مشخص کنیم. در این بخش توضیح میدهم برای دلوز، فضا- زمان(ها) به شرایط شهودی امکان تجربه زیسته اشاره دارند که در آن زمان بنیادیتر از مکان است. بهطورمعمول زمانی که فرد به فضا- زمان(ها) فکر میکند فضا را بهعنوان سهبعدی همزمانی- ارتفاع، طول و عرض- و زمان را بهعنوان بعد چهارم مدتزمان در نظر میگیرد. ردپای این مدل از فضا- زمان را میتوان تا دوره باستان ردیابی کرد؛ مدلی که از فیلسوف الئاتی، زنون شروع شد، پس از او در نظریه افلاطون که در آن زمان تصویر متحرک ابدیت است ادامه یافت، ارسطو زمان را تعداد یا اندازهگیری حرکت دانست، نیوتون از فضا و زمان مطلق یا چهارچوبهای ارجاعی صحبت کرد که در آن رخدادهای جهان فیزیکی آشکار میشوند و نهایتا هم پیوستار فضا- مکان آلبرت انیشتین یا بافت غیراقلیدسی واقعیت فیزیکی نسبیتی مطرح شد. در هریک از این نظریهها با فضای بیاثر شروع میکنیم که وقتی به حرکت درمیآید، زمان تولید میکند. بنابراین هرگاه به زمان در جفت فضا- زمان اشاره کنیم، به یک مدل مکانی زمان اشاره میکنیم. بااینحال مدل فضایی زمان، همچنان درگیر پارادوکسهایی است که ریشه در بنیانگذاری آن توسط زنو دارد. در پارادوکسهای موسوم به دوگانگی و آشیل و لاکپشت، اگر جسمی از نقطه A به نقطه B حرکت کند، نهتنها باید یکفاصله محدود را طی کند، بلکه باید یکفاصله بینهایت را بپیماید که بهدلیل تقسیمپذیری بیپایان بخش AB غیرممکن است. در پارادوکس موسوم پیکان به همین ترتیب اگر جسمی بخواهد از نقطه A به نقطه B حرکت کند، باید از جایی که هست بهجایی که نیست حرکت کند اما با توجه به این که یک جسم تنها میتواند جایی باشد که هست، نمیتواند حرکت کند. ازاینرو تصوری از فضا- زمان که مستلزم یک مدل فضایی از زمان است، مفهومی است که در آن تلاش میکنیم نهتنها کنش خلاقانه، بلکه اصلا هر تغییری را درک کنیم. اما دلوز به این نکته اشاره میکند اگرچه مفهوم فضا- زمان در بیشتر طول تاریخ با مدل فضایی زمان مشخصشده اما بعضا مجالی برای درک متفاوت آن به وجود آمده است. این موارد لزوما در فیزیک نیستند، بلکه در زمینههایی مانند سینما، ادبیات، فلسفه، تئاتر و... نیز ظاهر میشوند. همه این تاثیرات درک مشترکی از زمان در جفت فضا- زمان دارند که به فضا تقلیلناپذیر است. دلوز از این مدل بهعنوان مدل زمان از مدار به در شده یاد میکند. عبارت اصلی این است که زمان از مدار به در شده است و معنای ضمنی آن برگرفته از جملهای از زبان شخصیت هملت در رمانی به همین نام از شکسپیر است که الته دلوز اولین تبیین نظری آن را در نقد عقل محض کانت یافته است. توجه داشته باشید کانت به مکان و زمان نه بهعنوان ویژگیهای عینی واقعیت فیزیکی، بلکه بیشتر بهعنوان شرایط ذهنی امکان هرگونه تجربه یا اشکال پیشینی شهود اشاره میکند. او مدعی است صحبت از مکان یا زمان مستقل از سوژه بیمعنی است، زیرا هرگز نمیتوانیم از دیدگاه خود جدا شویم. بهاینترتیب فضا به شهود نسبت به جهان خارج اشاره دارد، درحالیکه زمان به شهود به جان درون مربوط میشود. کانت همچنین به طرح این نکته میپردازد که اگر سوژه دنیای بیرونی را تجربه کند، او را از دیدگاه درونی به حوزه تجربه خود تجربه میکند؛ به این معنی که زمان شهود ما را از فضا مشروط میکند- اما نه برعکس. بنابراین زمان یک شرط پیشینی اساسیتر از فضا برای امکان تجربه ماست. اگر بتوان زمان را مستقل از فضا درک کرد، چه چیزی از آن باقی میماند؟
میتوانیم پاسخ دلوز را به بهترین نحو ایk گونه خلاصه کنیم که زمان «بداعت پیشبینی ناپذیر» است. به عبارت دیگر، این مفهوم به این واقعیت اشاره دارد که هر تجربه زیستهای به مجموعههایی از آن تقلیلناپذیر است. توصیف عالی این موضوع را در اثری از سلف و شخصیت اصلی تاثیرگذار بر او، هنری برگسون، با عنوان «ممکن و واقعی» مییابیم:
تا آنجا که به من مربوط میشود، احساس میکنم دائما آن را [بداعت پیشبینیناپذیر] تجربه میکنم. مهم نیست که چقدر سعی میکنم آنچه را که قرار است برایم اتفاق بیفتد با جزئیات تصور کنم [زیرا این تصور] در مقایسه با آنچه واقعا اتفاق میافتد بسیار ناکافی، انتزاعی و ساکن است! این تحقق «هیچی» غیرقابل پیشبینی را با خود به همراه میآورد که همه چیز را تغییر میدهد.»
با رجوع به تجربه خود از دنیای بیرونی یا درونی، همیشه میتوان غیرمنتظره بودن زمان را به شرط توجه به آن حس کرد. بنابراین، اگر مدل فضایی دلالت بر این داشته باشد که هر لحظه معین، نتیجه لحظه قبل از آن است، زمان از مدار خارجشده حاکی از این نکته است که هر لحظه معین در پرتو آنچه قبلا رخ داده بیسابقه است
چندین پیامد جذاب از این مدل زمانی به دست میآید که کمترین آنها سه ترکیب اوست که براساس آنها وقایع همیشه نیازی به زمانی ندارند. با این حال، برای اهداف ما، اثبات این نکته کافی است که از نظر دلوز، فضا شهود بیرونی بعد تشکیلدهنده است در حالی که زمان درونیاتی است که بداعت پیشبینیناپذیر را تشکیل میدهد. اگر کنش خلاق فضا-زمان (ها) را تشکیل میدهد، به این معنی است که چنین اعمالی با پیدایش اشکال پیشینی جدید شهود تعریف میشوند، یعنی ظهور شرایط جدید امکان تجربه زیستی. چنین چیزی چگونه ممکن است؟ از نظر دلوز برای تحقق این امر کنش خلاقانه باید با تحقق یک ایده نیز همراه باشد.
ایدهها
عمل خلاقانه بدون ایده هیچ چیز نیست. وقتی کارگردان صحنهای را فیلم میگیرد، نوازندهای ملودی را زمزمه میکند، نویسندهای یک عبارت را به رشته تحریر در میآورد و... این کار را با یک ایده برای هدایت روند انجام میدهد. جالب است که دلوز بیان میکند نه هنرمند، نه منطقدان، نه فیلسوف و نه دانشمند بهطور کلی ایدهای ندارند: «یک ایده -مانند کسی که صاحب ایده است- به یک حوزه خاص تعلق دارد. گاهی ایدهای در نقاشی، ایدهای در رمان، ایدهای در فلسفه یا ایدهای در علم است. «به عبارت دیگر، چیزی به نام داشتن یک ایده انتزاعی درباره هر چیزی وجود ندارد که در قالب مادی انضمامی واسطه خلاق خود پوشانده شود؛ بلکه ایده از طریق رسانهای که در آن تولید میشود، اندیشیده میگردد. اگر مفهوم فضا-زمان به اندازه کافی پیچیده بود، به نظر میرسد درک مفهوم ایده هم کمتر چالشبرانگیز نیست. یک بار دیگر باید این سوال مطرح شود که دقیقا در اینجا با چه چیزی سر و کار داریم؟ من در این بخش استدلال میکنم که از نظر دلوز ایده به صورتبندی رایجتر از آن بهعنوان یک جوهر اشاره ندارد، بلکه به ترکیبی از تفاوتها اشاره میکند که یک پدیده را تشکیل میدهند. نتیجه این است که یک ایده راهی برای تشخیص چیزی نیست، بلکه راهی است که توسط آن ناآشنا میشود. در نتیجه، یک ایده راهی برای تشخیص چیزی نیست، بلکه راهی است که توسط آن ناآشنا میگردد.
تاریخ اندیشه با تعاریف بیشماری از ایدهها مشخص شده است. بهطور کلی، وقتی به یک ایده اشاره میکنیم، به معنای طرز فکر خودآگاه یا ناخودآگاه است که به وسیله آن چیزی معین قابل تصور، قابل فهم یا قابل تفکر میشود. برای مثال، وقتی من ایدهای از طلوع خورشید دارم، بهطور ضمنی یا صریح تا حدودی درک میکنم که طلوع خورشید به چه معنا است. شاید بتوان مشهورترین برداشت از این ایده را به فیلسوف یونان باستان، افلاطون، نسبت داد، که فرمولبندی او [از بحث ایده] در بسیاری از تاریخ اندیشه، چه در دفاع و چه در رد از آن حاکم است. از نظر او، یک ایده بیانگر ماهیت یک پدیده است؛ یعنی ماهیت ابدی و یکسان یک چیز مستقل از تصادفات یا روابط آن. ایده پاسخی به این سوال است که «X چیست؟» بنابراین، اگر کسی بپرسد «سقراط چیست؟»، احتمالا میتوانیم تاریخ تولد و مرگ، زندگینامه، بافت اجتماعی و... را حذف کنیم و به پاسخ خود برسیم. بنابراین، صحبت از نقش ایده در کنش خلاقانه برای افلاطون به معنای شکل دادن به چیزی بهعنوان تقلیدی از کمال موجود در ایده است.
با این حال، از نظر دلوز، هر تلاشی برای تعیین یک ایده به معنای افلاطونی، آن را در یک پیوند دوگانه قرار میدهد. میتوان سعی کرد جوهر یک پدیده را جدا از تصادفات و روابط آن تفکیک کرد، اما این امر ایدهای را پشت سر خود میگذارد که در مهی از کلیت پراکنده میشود. یا برعکس، میتوان سعی نمود تک تک جزئیات پدیده را در خود گنجاند اما دیگر قادر به تشخیص ماهیت از حوادث و روابط نخواهیم بود. اگر به مثال قبلی خود رجوع کنیم میتوان اینگونه گفت که یا با درک کلی از سقراط بهعنوان یک حیوان عقلانی مواجه خواهیم بود یا به زندگینامه کل جهان از دیدگاه سقراط خواهیم رسید. از نظر دلوز، دقیقا به همین دلیل است که آن دیالوگهای افلاطونی که بهشدت به این سوال پایبند هستند که «X چیست؟» همیشه به آپوریا ختم میشود. ایده بهطور غیرقابل تفکیکی به انضمام مکانی-زمانی پدیدهای که با آن مرتبط است پیوند دارد. صرف نظر از پیچیدگیهای ترجمه از یونانی باستان و همچنین تفسیرهای انجامشده، به نظر میرسد در لحظاتی خاص از دیالوگها خود افلاطون به این موضوع پی میبرد. همانطور که پیداست، این سوال که «X چیست؟» منجر به انحرافات فضایی-زمانی مشخص در آثار افلاطون و همچنین به صورت پیوسته در طول تاریخ فلسفه میشود. با این مشاهدات، دلوز یکی از قطبهای پیوند دوگانه را آشکار میسازد؛ یک ایده بیشتر به یک تصادف شبیه است تا یک ماهیت. فکر میکنم در اینجا منظور او این است که ایدهها مجموع جداییناپذیری هستند که اصولا میتوان تا بینهایت آنها را استنتاج کرد. این کار به این سادگی نیست که یک اصطلاح را جایگزین یک عبارت دیگر کنیم؛ زیرا این امر همچنان ما را در محدوده منطق افلاطونی قرار میدهد. در ایده بهعنوان ذات، پدیده جوهری است که حوادث در آن وجود دارد اما در ایده بهعنوان تفاوت، خود مفهوم جوهر از بین میرود.
با وارونه کردن منطق افلاطونی، دلوز ادعا میکند که تفاوتها را نمیتوان بهعنوان موجودیتهای یکسان با خود درک کرد؛ بلکه باید آنها را «شدنهایی» متناقض دانست. برای درک این مفهوم، دلوز توجه ما را به نمونههایی از دیالوگهای افلاطون جلب میکند که به انحرافات انضمامی فضایی-مکانی از ایدههای خاص میپردازند. مثلا در فیلبوس شخصیت سقراط در زمینه ایدههای سردتر و گرمتر توضیح میدهد که «گرمتر و سردتر همیشه حاوی بیشتر و کمتر است و به محض اینکه مقدار مشخصی به خود بگیرند، دیگر گرمتر و سردتر نخواهند بود.» ما فرمول مشابهی را در پارمنیدس مییابیم که مربوط به بحث پیرتر و جوانتر است. از این مثالها، درمییابیم که چگونه میتوان تفاوتها را بهعنوان موجوداتی درک کرد که بهطور همزمان آنچه را که «دیگر نیست» و همچنین آنچه را که «هنوز نیست» میرسانند؛ در غیر این صورت، آنها تنها خواهند بود. مثلا سبز شدن حاکی از آن است که سبز نیست و هنوز سبز نیز نشده است. این فرآیند سبز شدن را در حالی که در حال شدن است، بیان میکند. با وام گرفتن از ریاضیات، به منحنی روی نمودار فکر کنید. اگر ایده بهعنوان ذات به معنای اصلی تلقی کردن فرمول ریاضی منحنی باشد، ایده بهعنوان تفاوت به معنای پیشینی گرفتن مماسها است. این تفاوتها واقعی هستند، اما بهعنوان کمیت ناپدید میشوند و از این رو میتوان آنها را بهعنوان «مجازی» توصیف کرد.
بنابراین، چگونه این تفاوتها در پدیدهها ادغام میشوند؟ آنها با دیدگاهی ترکیب میشوند که چنین تضادهایی را در ظواهر منسجم جمع میکند. بنابراین، برای مثال، ایده سقراط از دیدگاه خاصی ترکیبی از تفاوتهای آتنی شدن، سرباز شدن، فیلسوف شدن، شوهر زانتیپ شدن، خرمگس شدن و... است که در پدیده سقراط که خود میتواند بهعنوان شدن درک شود، با یکدیگر ترکیب میشوند. همه در پدیده سقراط که خود میتواند بهعنوان تبدیل شدن درک شود. گویی همانطور که اجسام را نمیتوان بدون حرکت درک کرد، ایدهها نیز بدون زمان قابل اندیشیدن نیستند. براساس این تجزیه و تحلیل، «همه هویتها فقط شبیهسازی میشوند و بهعنوان یک «اثر» نوری توسط بازی عمیقتر تفاوت و تکرار تولید میگردند.» یعنی همه پدیدهها در واقع نوعی بازی زودگذر از شدنها هستند. بنابراین، فکر کردن به یک ایده به معنای ترسیم واضح و مشخص یک پدیده در یک عمل تشخیص نیست، بلکه به معنای برانگیختن تفاوتهای یک پدیده بهطور مشخص اما مبهم است تا آن را عجیب و غیرقابل تشخیص نشان دهد. پس نقش ایده در عمل خلاقانه برای دلوز به معنای شکل دادن به چیزی است که گویی برای اولین بار به آن نگاه میکنیم.
زبان خارجی درون زبان
دلوز بهطور مداوم جملهای از نویسنده فرانسوی قرن بیستم، مارسل پروست را بیان میکند که ادبیات «نوعی زبان خارجی را در زبان باز میکند.» از بسیاری جهات، این عبارت مشتمل بر ادراک دلوز از نوشتن است، اما میتوان آن را به مفهوم هر عمل خلاقانهای نزد او نیز تعمیم داد. براساس آنچه پیشتر گفته شد، میدانیم که او عمل خلاق را مستلزم تولید چیزی جدید، از طریق شکلگیری فضا-زمان(هایی) میداند که یک ایده را بالفعل میکند. اما این به چه معنی است؟ در مجموع، بر این گمانم که منظور دلوز این است که کنش خلاق یکی از همان چیزهایی است که نویسنده قرن بیستم روسی، ویکتور اشکلوفکسی یا نمایشنامهنویس قرن بیستم آلمانی، برتولت برشت از آن بهعنوان «آشنایی زدایی» یاد میکند. اگر ادبیات نوعی زبان خارجی را درون یک زبان باز میکند، کنش خلاقانه بهطور کلی نوعی تجربه خارجی را در درون تجربه زیسته باز میکند و با این کار، ما را با امر متعالی در درون تجربه زیسته مواجه میسازد. در بخش آخر به این سوال دلوز باز میگردم که «کنش خلاق چیست؟» و توضیح چگونگی ارتباط آن با تجربهگرایی متعالی او ادامه مییابد. کنش خلاق بهعنوان اقدامی تعریف میشود که باعث آشناییزدایی میگردد؛ اقدامی که در تجربهگرایی استعلایی به یک عمل شناخت تبدیل میشود.
یکی از راههای اندیشیدن به کنش خلاقانه، از طریق مدل «تحقق» یا این موضع است که خلاقیت را میتوان بهعنوان تحقق یک امکان درک کرد. این مدل را میتوان با نقل قولی که به میکل آنژ، هنرمند ایتالیایی رنسانس قرن پانزدهم/شانزدهم نسبت داده شده است، نشان داد که «هر بلوک سنگی مجسمهای در داخل خود دارد و وظیفه مجسمهساز است که آن را کشف کند.» به عبارت دیگر، در اینجا، فعل خلاق، آنچه را که قبلا بهعنوان یک امکان تلقی میشد، بهعنوان یک واقعیت آشکار میکند. با این حال، مدل تحقق از یک نقص اساسی رنج میبرد؛ این مدل فقط میتواند توضیحی پس از واقع از کار ارائه دهد. به زبان ساده، تنها زمانی میتواند عمل خلاقانه را توضیح دهد که این عمل انجام شده باشد:
«امر ممکن یک تصور غلط است، منشأ مشکلات نادرست است. اگر گفته میشود امر واقعی شبیه ممکن است، آیا این در واقع به این دلیل نیست که انتظار میرفت واقعیت به وسیله خود به وجود بیاید، تصویری ساختگی از آن را به عقب برگرداند و ادعا کند که این امر در هر زمانی قبل از وقوع آن ممکن است؟»
به عبارت دیگر، این مدل بر این فرض نادرست استوار است که فرم کاملشده یک اثر خلاق تنها راهی است که میتوانست وجود داشته باشد. با این حال، مطمئنا هنرمندان، منطقدانان، فیلسوفان یا دانشمندان اینگونه عمل خلاقانه خود را تجربه نمیکنند. چه تعداد از فیلمسازان درمورد یک تدوین خاص، منطقدانان درمورد نتیجهگیری از مقدمات خود، فیلسوفان درمورد شهود خود و دانشمندان درمورد استنتاجهای حاصل از آزمایشات خود بلاتکلیف ماندهاند؟
بهعنوان جایگزینی برای مدل تحقق، دلوز یک مدل «به فعلیتسازی» را ارائه میکند که در آن خلاقیت، فعلیت بخشیدن به امر مجازی است. برای بررسی این موضع، میتوانیم به نقل قولی از نقاش اکسپرسیونیست ایرلندی قرن بیستم، فرانسیس بیکن رجوع کنیم که میگوید: «درمورد من، تمام نقاشیها تصادفی هستند. بنابراین من آن را در ذهنم پیشبینی میکنم؛ و با این حال به سختی آنطور که پیشبینی میکنم، آن را اجرا میکنم. نقاشی با رنگ واقعی خود را دگرگون میکند.» به عبارت دیگر، کنش خلاق متشکل از تجلی برخی احتمالات از پیش داده شده نیست، بلکه عبارت است از ابراز ژستهای تصادفی که منجر به نتایج جدید و پیشبینینشده میشود. دلوز این فرآیند را به شرح زیر توصیف میکند.
« مجازی... لازم نیست تحقق یابد، بلکه باید به فعلیت برسد. و قواعد فعلیت عبارت از تشابه و محدودیت نیست، بلکه قواعد تفاوت یا اختلاف و خلقت است...؛ زیرا برای به فعلیت رسیدن، مجازی نمیتواند با حذف یا محدودیت پیش برود، بلکه باید خطوط فعلیت خود را در اعمال مثبت ایجاد کند.»
به این دلیل است که تجربه کنش خلاق نهتنها برای مخاطب، بلکه برای خود خالق چیزی شگفتانگیز ایجاد میکند. بنابراین، عمل خلاقانه به دور از مجموعهای از اقدامات مجزا که به یک ایده واضح و متمایز ختم میشوند، مستلزم ریسکهای افزایشی متعددی است که هرگز پس از تکمیل شدن به وضوح نمایان نمیشوند.
پس چگونه میتوانیم شرح دلوز از کنش خلاقانه را خلاصه کنیم؟ من معتقدم که برای او، کنش خلاقانه ایجاد ابزاری برای تولید چیزی است که تجربه آشناییزدایی را برانگیزد؛ به عبارت دیگر پدیدهها را بهگونهای سامان دهد؛ گونهای تجربهای خارجی در درون تجربه زیسته فرد باز شود. خواه بهعنوان هنر، منطق، فلسفه یا علم، کنش خلاق به ترتیب از ادراک/تاثیر، چشمانداز، مفهوم یا کارکرد استفاده میکند تا ایدهای را به فعلیت برساند؛ تا حد زیادی مشابه روشی که فضا-زمان در اطراف اجسام گرانشی میپیچد. با انجام این کار، این عمل چیزی را ارائه میدهد که مدلی ندارد. بنابراین، ما فواره مارسل دوشان را یک اثر هنری مینامیم، زیرا با ارائه پیشابگاه در خارج از متن، انسان را به تفکر درمورد چیزی فرا میخواند که معمولا به ندرت به آن فکر میکنیم. ما «همامکانی» لایب نیتس را یک اثر منفی میدانیم؛ زیرا تجربه تلاش برای اندیشیدن هویت فرد را نه به شکل منفرد، بلکه به شکل عجیبی جداییناپذیر از بینهایت ارائه میدهد. مفهوم روح مطلق هگل اثری فلسفی است؛ زیرا بیانگر حس عجیب و غریب تورم تاریخ است که به رفتار مجموع افراد قابل تقلیل نمیباشد. ما به اصل مکملیت نیلز بور نیز بهعنوان یک اثر علمی اشاره میکنیم، زیرا تلاشی برای تفکر در دوگانگی خاص خود هم بهعنوان یک ذره و هم بهعنوان موج ارائه میدهد. از طریق هر یک از این مثالها، درمییابیم که کنش خلاق یک عمل ارتباطی نیست؛ زیرا هیچ اطلاعاتی را منتقل نمیکند، بلکه امر غیرمنتظره، غیرقابل تشخیص و غیرقابل قبول را تولید میکند.
درنهایت به پرسش مربوط به نقش کنش خلاقانه در تجربهگرایی استعلایی میرسیم. از نظر دلوز، بیشتر نظامهای فلسفی بر یک به اصطلاح «تصویر جزمی از اندیشه» یا یک فرض زیربنایی مبنیبر اینکه اندیشه بهطور طبیعی تمایل به تشخیص حقیقت بر کذب دارد، استوار است. اما دلوز بر این باور است که فکر تنها زمانی آغاز میشود که گسستگی را تجربه کند که در آن توسل به چنین تصویر ملموسی غیرممکن میگردد. تا زمانی که فرد دچار سردرگمی در حس هویت خود، دیگران و/یا جهان نشود، واقعا فکر نمیکند. تجربهگرایی استعلایی نظریهای است که تلاش میکند چنین تجربهای را منفعلانه درک نکند و آن را به تداعیهای آشنا تبدیل ننماید، بلکه آن را فعالانه برانگیزد و در نتیجه تفکر را تسریع کند. با انجام این کار، فرد فراتر از حوزه شناخت براساس هستیشناسیهای استاندارد و بنیادی صدق و کذب، به شناختی سوق داده میشود که پایههای آن باید متزلزل شود. بنابراین، در نظریه تجربهگرایی استعلایی، کنش خلاق، بهعنوان برانگیختن تجربهای از آشنایی زدایی، عمل شناخت را تشکیل میدهد.
نتیجهگیری
در عصر اطلاعات، ما با بحرانهای متعددی مواجه هستیم؛ اما شاید بحران اساسیتر چگونگی خلق کردن باشد. برای فیلسوف فرانسوی قرن بیستم، ژیل دلوز، دلیل این امر آن است که در حالی که زمان ما شاهد رشد تصاعدی کنشهای ارتباطی بوده است، به همان اندازه دچار پراکندگی کنش خلاقانه در هالهای از بیاهمیتی نیز بوده است. از نظر او، کنش خلاقانه نباید با گردش اطلاعات از پیش موجود اشتباه گرفته شود، بلکه باید بهعنوان شکلگیری فضا-زمان(ها) که یک ایده را بالفعل میکنند، تلقی گردد. در مجموع، این امر بدان معنا است که خلاقیت واقعی تجربه آشناییزدایی را به همراه دارد. در پرتو تجربهگرایی استعلایی او، این بدان معناست که این فقط شکلی از بیان را تشکیل نمیدهد، بلکه روشی است که ما از جزر و مد واقعیت در پیچیدگی بیحد و حصر آن مطلع میشویم. شرح قانعکننده دلوز ما را یک حس امیدواری به ارمغان میآورد که چگونه میتوانیم به بحران امروز فکر کنیم و شاید روزی از آن غلبه کنیم. این پرسش که چگونه میتوان این کار را انجام داد، در پیش است، اما باید فعلا منتظر ماند تا در فضا و زمان دیگری به آن پرداخته شود.