میراحمدرضا مشرف، پژوهشگر حوزه بینالملل: در میان تحولات گوناگونی که هفته گذشته در صحنه بینالمللی و بهویژه در منطقه خاورمیانه رخ داد، سفر عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر به آنکارا توجهات زیادی را جلب کرد و تفسیرها و تحلیلهای فراوانی را بهدنبال داشت. هم ترکیه و هم مصر با توجه به قرار گرفتن در موقعیت ژئوپلیتیکی و سیاسی حساس خود میتوانند در آینده تعاملات بینالمللی نقشی چشمگیر ایفا کنند، بهخصوص در زمانی که بسیاری از هنجارهای منطقهای و جهانی در زمان کنونی دستخوش دگرگونی و بیثباتی شده و این امر بر نقش و تاثیرگذاری قدرتهای متوسطی چون ترکیه و مصر افزوده است، بنابراین هر گونه تحول در روابط دو کشور، بیشک میتواند تاثیراتی عمیق بر معادلات منطقهای و بینالمللی بر جای گذارد.
فراز و نشیب روابط ترکیه و مصر در یکدهه اخیر
صرفنظر از پیشینه روابط تاریخی و عمیق میان دو کشور، اگر بخواهیم به روابط دو کشور طی یکدهه اخیر نگاهی گذرا داشته باشیم، مشاهده میکنیم که از زمان آغاز ریاستجمهوری اردوغان در ترکیه و مقارن با آن، قدرتگیری السیسی در مصر (2014)، روابط دو کشور شرایط بسیار دشوار و پرتنشی را سپری کرده است. در این راستا کودتای السیسی علیه دولت منتخب و اسلامگرای مرسی در مصر، به هیچ عنوان به مذاق اردوغان و ترکیه خوش نیامد و انتقادات و حملات تند دوطرف به یکدیگر را درپی داشت؛ چنانکه رئیسجمهور ترکیه از الفاظی چون «قاتل» برای السیسی استفاده و اعلام کرد حتی حاضر به صحبت با وی نیست. از سوی دیگر دولت مصر، آنکارا را به همکاری با اخوانالمسلمین مصر و توطئهچینی علیه دولت قاهره متهم میکرد. همه اینها در شرایطی رخ میداد که مواضع دو کشور در مسائل منطقهای و بینالمللی با یکدیگر فاصله زیادی داشت و حتی به تقابل غیرمستقیم و جنگ نیابتی آنها با یکدیگر منجر شده بود. کشور لیبی یکی از این عرصههای مهم این تقابل محسوب میشد و درکنار آن مساله فلسطین و مواضع متفاوت دو کشور در این مورد هم درخور توجه بود. البته در این میان یک نکته جالب و قابلتامل وجود داشت؛ دوطرف بهرغم اختلافات و منازعات فراوان سیاسی، سطوح مناسبی از همکاریهای اقتصادی با یکدیگر را همچنان حفظ کرده بودند. بر این اساس شاهدیم در همین دوران، ترکیه در جایگاه پنجمین شریک تجاری مصر قرار داشت و قاهره نیز بزرگترین شریک تجاری آنکارا در شاخ آفریقا محسوب میشد. دقیقا به همین دلیل است که اکنون توافق برای توسعه این روابط چندان دشوار نیست، کمااینکه دوطرف در سفر السیسی به آنکارا پذیرفتند که در پنجسال آینده سطح مبادلات خود را از 10 میلیارد دلار به 15 میلیارد دلار ارتقا دهند.
اما سفر السیسی به ترکیه و تغییر کنونی بهوجود آمده در روابط دو کشور چندان ناگهانی و بیمقدمه رخ نداده است. بهنظر میرسد نخستین جرقه مهم و آشکار این تغییرات در جامجهانی 2022 رقم خورد، زمانی که دو رئیسجمهور در جریان ملاقاتی در فضای جامجهانی با یکدیگر دست دادند. پس از آن دولت السیسی در جریان زلزله مهیب ترکیه با دولت و مردم این کشور ابراز همدردی کرد و وزیر خارجه مصر از مناطق زلزلهزده بازدید به عمل آورد. این روند مثبت با ملاقات رهبران دو کشور در اجلاس سران جی20 در دهلی تداوم یافت تا اینکه در فوریه امسال اردوغان در سفری تقریبا غافلگیرکننده به قاهره، با خطاب قرار دادن السیسی با عنوان «برادر عزیزم» نشان داد، عزمش برای بهبود و ارتقای روابط با مصر کاملا جدی است. همین موضوع السیسی را مجاب کرد با سفر اخیرش به آنکارا، حسننیت خود را نسبت به تلاشهای اردوغان برای بهبود روابط نشان دهد.
حماس؛ نقطه تلاقی ترکیه و مصر در مساله فلسطین
بررسی پیشینه مواضع دو کشور ترکیه و مصر درقبال مساله فلسطین نشان میدهد مواضع دو کشور حداقل تا دو دهه قبل از زمان فعلی، تمایز یا اختلافنظر چندانی نداشته است. بر این اساس هر دو کشور موجودیت رژیمصهیونیستی را بهرسمیت شناختند (ترکیه در سال 1949 اولین کشور مسلمانی بود که موجودیت رژیمصهیونیستی را پذیرفت) و سطوح قابلملاحظهای از روابط اقتصادی، سیاسی و حتی دفاعی- امنیتی را با این رژیم برقرار کردند. اما در این میان دو رخداد باعث شد بهتدریج مسیر دو کشور در مساله فلسطین دچار واگرایی شود؛ نخست تضعیف نظام کمالی و سکولاریسم در ترکیه و بهدنبال آن قدرتیابی اسلامگرایان در ترکیه و دوم پیروزی حماس در انتخابات سراسری 2006 فلسطین و ایفای نقش آن بهعنوان یکی از بازیگران برجسته سیاسی فلسطین.
الف- نگاهی به مواضع ترکیه درقبال حماس
همانطور که اشاره شد تضعیف کمالیستها و سکولاریستها و روی کار آمدن احزاب اسلامگرایی همچون حزب عدالت و توسعه در ترکیه باعث شد، تحولاتی در مواضع آنکارا در مساله فلسطین به وجود آید. در وهله اول این تحول سبب شد مساله فلسطین از حاشیه سیاستورزیها در ترکیه خارج شود و بهطور ویژه در کانون توجه سیاستمداران ترک قرار گیرد. در این راستا سیاستمداران اسلامگرا هم بهلحاظ اعتقادی بهدنبال پیگیری هرچه بیشتر مسائل فلسطین بودند و هم از این جنبه به آن نگاه میکردند که با اهداف آنها برای رهبری دوباره ترکیه بر منطقه و جهان اسلام هماهنگی داشت. درعینحال بهلحاظ داخلی پیگیری این موضوع میتوانست به تثبیت محبوبیت و اقتدار آنها در داخل کمک کند. اما این تحول بزرگ در ترکیه زمانی اهمیت خود را بیشتر نشان داد که با خیزش سیاسی حماس در سرزمینهای فلسطینی همراه شد. بدیهی است مبانی فکری و عقیدتی نسبتا مشترک اسلامگرایان ترک و اعضای حماس و بهویژه قرابت هر دوطرف با جنبش اخوانالمسلمین سهم بسزایی در این امر داشت. بدینترتیب دولت اردوغان درحالیکه سطوحی از روابط را با فتح، محمود عباس و تشکیلات خودگردان حفظ میکند؛ آنها را به چشم نمادهای ناکارآمدی نگریسته و حماس را یک واقعیت و نیروی پایدار سیاسی در آینده فلسطین مورد پذیرش قرار میدهد. در سایه چنین نگرشی حضور حماس در ترکیه کلید میخورد و دفاتر این گروه در ترکیه بهسرعت گسترده و فعال میشوند. بر این اساس حتی در زمانی که روابط حماس و تشکیلات خودگردان بهشدت تیره شد و رژیمصهیونیستی تصمیم به محاصره سیاسی و اقتصادی حماس و نواز غزه گرفت، مقامات آنکارا دست از حمایت از این گروه برنداشتند و کمکهای مالی قابلتوجهی را در اختیار آن قرار دادند. (مانند کمک 300 میلیون دلاری آنکارا به حماس در سال 2012) اما در مورد کمک نظامی آنکارا به حماس نظرات یکسان نیست. از یکسو برخی تحلیلگران سیاسی در موسسات و اندیشکدههای معتبری همچون بروکینگز بر این اعتقادند که شواهدی مستدل و قابلاعتنا در این زمینه وجود ندارد و از سوی دیگر برخی سازمانهای نزدیکتر به رژیمصهیونیستی مانند بنیاد «دفاع از دموکراسی»، از سازوکار نظامی خصوصی در پشتیبانی از حماس خبر میدهند که تحترهبری ژنرالهای اسلامگرای ترک قرار دارد؛ ژنرالهایی که البته با شخص اردوغان هم روابط حسنهای دارند. در همین چهارچوب این سازمان مدعی میشود در ژوئیه 2023 مقامات اسرائیلی 16 تن مواد منفجرهای را که منشأ آن ترکیه و عازم غزه بود، کشف کردند اما تغییر مواضع ترکیه در رابطه با فلسطین و حمایت این کشور از حماس، در روابط آنکارا و رژیمصهیونیستی نیز بازتاب پیدا میکند. تنش لفظی شدید میان اردوغان و شیمون پرز نخستوزیر وقت رژیمصهیونیستی در اجلاس داووس 2009 را شاید بتوان نقطه شروع این تحولات تلقی کرد. علاوهبر این حادثه کشتی مرمره (حمله رژیمصهیونیستی به کشتی ترکیهای حامل کمکها به غزه) نیز به تیرگی هرچه بیشتر روابط دوطرف انجامید. با این همه و بهرغم نارضایتی شدید تشکیلات خودگردان و رژیمصهیونیستی، ترکیه تاکنون به حمایت خود از حماس ادامه داده است. برخی این حمایت دوامدار دولت اردوغان از حماس را با خصوصیات مشهور فردی رئیسجمهور ترکیه- مانند عملگرایی و استفاده ماهرانه از ژئوپلیتیک- در تناقض میدانند و آن را نشانهای از «علاقه شخصی» و «ایدئولوژیک» او به «مساله فلسطین» و بهطور خاص حماس تلقی میکنند. اگرچه پرهیز از قطع کامل رابطه با رژیمصهیونیستی میتواند مصداقی برای تایید ویژگیهای منتسب به اردوغان تلقی شود، بااینحال مواضع ترکیه درقبال حوادث 7 اکتبر و عدم محکومیت حماس و بهدنبال آن عکسالعمل شدید اردوغان دربرابر یورش اسرائیل به غزه، بر درستی برداشت اولیه کاملا صحه میگذارد. در این میان، شاید نکته درخور تامل این باشد که هیچ کس در داخل ترکیه از این نوع موضعگیری دولت اردوغان و تبعات و پیامدهای آن انتقاد نمیکند؛ چراکه بهقول یکی از تحلیلگران غربی «اکنون آرمان فلسطین از شکاف اسلامگرا و سکولار فراتر رفته و برای دولت این نبرد ایدئولوژیک مدتهاست که به نفع حماس حل شده است.»
ب- نگاهی به پیشینه روابط مصر و حماس
در شرایطی که روابط ترکیه و حماس تقریبا خط سیر مشخص و پایداری را سپری کرده، روابط میان مصر و حماس در این مدت با پیچیدگیها و نوسانات زیادی توام بوده است. پس از دوره روابط حسنه و بسیار خوب میان قاهره و حماس در دوران ریاستجمهوری محمد مرسی اسلامگرا، دولت ژنرال السیسی سختترین و شدیدترین مواضع را در برابر حماس در پیش گرفت و حتی این گروه را به همدستی با خائنین و براندازان سیاسی این کشور متهم کرد، چنانکه در حکم اعدام محمد مرسی رئیسجمهور سابق نیز توطئه علیه کشور با همراهی سازمانهای خارجی مانند حماس و حزبالله یادآوری شده بود. این شرایط تقریبا تا سال 2017 تداوم پیدا کرد و دولت قاهره از هیچ فرصتی برای متهم ساختن حماس به اقدامات ضدامنیتی و سرکوب این گروه دریغ نمیکرد. در افکار عمومی داخلی مصر نیز حماس بهعنوان شیاطین و شرکای اخوانالمسلمین معرفی میشدند. زمانی هم که رژیمصهیونیستی تصمیم به محاصره غزه و حماس گرفت، قاهره با جدیت در این محاصره مشارکت کرد بهطوری که برخی منابع نقل کردهاند، دولت السیسی برای ایجاد منطقه حائل میان مصر و غزه، 3255 ساختمان و 685 هکتار از زمینهای کشاورزی منطقه رفح را ویران کرد. علاوهبر این مصر با جدیت برنامه نابودی زنجیرههای تامین حماس بهویژه تونلهای مواد غذایی، سوخت، مواد ساختمانی و تجهیزات پزشکی را در شرایط محاصره پیگیری کرد. در این راستا و بنابر اعلام ارتش مصر تنها در یک ماه بیش از 1370 تونل در زیر شهر رفح نابود شد و در سپتامبر 2015 نیز برای وارد کرده آب دریا به تونلها، تلاشهایی انجام گرفت.
اما رویکرد قاهره در قبال حماس تقریبا از سالهای 2016 و 2017 به تدریج دچار تغییر شده و در مسیر انعطافپذیری بیشتری گام برداشت. این تحول به چند دلیل رخ داد؛ نخستین و در واقع مهمترین عامل، حضور و قدرتگیری داعش در منطقه سینا بود که دولت مصر را ناچار کرد تا برای نابودی این گروه به حماس و کمکهای آن روی آورد. این مساله موجب شد تا رویکرد عمومی دولت در قبال حماس هم به تدریج دچار تغییر شود چنانکه حتی روزنامه دولتی الاهرام با برداشتن برچسب تروریستی از این گروه، تعبیر جنبش مقاومت را برای آن بهکار برد.
تلاش قاهره برای ایفای نقش بازیگر موثر و فعال در صحنه منطقهای و برعهده گرفتن مسئولیت میانجی در مذاکرات میان رژیمصهیونیستی و حماس، دومین موضوعی بود که دولت السیسی را نسبت به برقراری روابط نزدیکتر با حماس مجاب کرد. طبیعی بود که داشتن چنین نقشی میتوانست بر روابط قاهره و واشنگتن هم اثر گذاشته و اعتبار مصر را نزد آمریکاییها و کشورهای منطقه بالاتر ببرد. با این حال در صداقت مصر برای ایفای نقش میانجی جای تردید زیادی وجود داشت، کمااینکه در سال 2014 و در اوج منازعات حماس با مصر و رژیمصهیونیستی، قاهره در نقش میانجی و بدون هماهنگی با حماس پیشنهادی را مطرح کرد که بعدها به دستاویزی برای تهاجم گسترده رژیمصهیونیستی به غزه تبدیل شد؛ اقدامی که بسیاری آن را کاملا تعمدی و در راستای ضربه زدن به حماس تلقی کردند. به نظر میرسد که پس از حمله 7 اکتبر و یورش رژیمصهیونیستی به غزه نیز مصر با حفظ سطوح موثری از روابط با هر دو طرف درگیر، رویکرد خود در قالب ایفای نقش یک میانجی موثر را حفظ و حتی تقویت کرده است.
پیامدهای بهبود روابط ترکیه و مصر بر جنگ غزه
شکی نیست که بهبود روابط آنکارا و قاهره میتواند تاثیرات مثبت قابل توجهی بر بحرانهای منطقه و بینالمللی مانند جنگ داخلی در لیبی یا منازعات در شاخ آفریقا برجای گذارد. این موضوع درمورد مساله فلسطین و مناقشه خاورمیانه نیز صدق میکند. پیش از این تفاوت دیدگاهها بهخصوص در رابطه با نقش و جایگاه حماس در دولت فلسطینی، مانع از همکاری دو طرف شده بود. اما در جریان سفر اخیر السیسی به آنکارا به نظر میرسد که دو طرف به اشتراک نظرهای مهمی در این رابطه دست یافتهاند. در این راستا اگرچه در مذاکرات رسمی و بیانیههای علنی، آنکارا و قاهره بر اشتراکنظرهای خود بر سر مسائلی همچون آتشبس فوری، توقف دائمی جنگ غزه و تحویل کمکهای فوری تاکید داشته و از اظهارنظر صریح درمورد حماس یا آینده سیاسی فلسطین چشمپوشی کردند، اما از همین تکیه بر نقاط اشتراک (و نه نقاط اختلافی پیشین) شاید بتوان به چند نکته مهم پی برد.
1) مصر در شرایطی دست دوستی نزدیکتر به سوی ترکیه دراز کرده که کاملا نسبت به مواضع تزلزلناپذیر دولت اردوغان در قبال حماس و فلسطین آگاه و هوشیار است. بنابراین دعوت از آنکارا برای همراهی و همکاری بیشتر در قضیه فلسطین، نمیتواند معنایی جز پذیرش تداوم نقش حماس در آینده فلسطین داشته باشد. اینکه چه دلایل و مسائلی قاهره را به سوی این نتیجهگیری سوق داده که ترکیه و بهتبع آن حماس باید در آینده فلسطین نقشآفرینی داشته باشند، درخور تامل است. نگرانی از برنامههای وسیع رژیمصهیونیستی در غزه و بهخصوص اصرار این رژیم در کنترل نوار مرزی میان غزه و مصر میتواند یکی از این انگیزهها باشد. نگرانی نسبت به برنامههای این رژیم در اشغال طولانیمدت نواز غزه و سرازیر شدن سیل مهاجران فلسطینی به مصر دغدغه جدی دیگر مصریها را شکل میدهد. با توجه به ظرفیت و قدرت تشکیلات خودگردان و سازمان فتح و حامیان بینالمللی آنها در منطقه و جهان عرب(کشورهایی مانند عربستان، امارات یا اردن)، انتظار نمیرود که آنها بتوانند مقاومت جدی در برابر طرحهای احتمالی رژیمصهیونیستی از خود نشان دهند. در چنین شرایطی حضور ترکیه بهعنوان یک بازیگر بزرگ و موثر منطقهای و حتی بینالمللی و در کنار آن نیروی مقاوم و آشتیناپذیری چون حماس، در مهار و کنترل شرایط به مصریها کمک زیادی خواهد کرد. علاوهبر این نباید این نکته را هم نادیده گرفت که روابط مصر و حماس در این اواخر بهبود زیادی یافته و حتی به سطح همکاریهای امنیتی رسیده بود. در برخی محافل نیز اینگونه مطرح شده که حماس برای جلب رضایت مصر از اخوانالمسلمین اعلام برائت کرده است. درمورد ترکیه و مصر هم گفته شده که دو کشور به نوعی تفاهم رسیدهاند که در عین حفظ اختلاف نظرها، به مصر امکان داده شود تا از نفوذ افراد وابسته به اخوانالمسلمین در مرزهای خود جلوگیری کند و دورادور، به حفظ حماس نیز کمک کند.
2) درمورد ترکیه باید گفت که این کشور بهشدت مشتاق تاثیرگذاری بر تحولات منطقه خاورمیانه و بهطور خاص فلسطین است. با این حال در طی سالهای اخیر شرایط بهگونهای پیش رفته که این کشور مجال کمتری برای تاثیرگذاری در این عرصهها یافته است. حمایت از حماس و بایکوت این گروه از جانب اغلب طرفهای منازعه خاورمیانه، اعم از رژیمصهیونیستی و اعراب، به خودی خود ترکیه را نیز در انزوا و انفعال قرار داده بود. به نظر میرسد که این شرایط پس از حملات 7 اکتبر و با عدم محکومیت حماس از جانب آنکارا و انتقاد شدید آن از عملکرد رژیمصهیونیستی در غزه، تشدید شده باشد. حالا همراهی و همکاری با مصر بهعنوان یکی از عناصر بسیار تاثیرگذار در تحولات خاورمیانه میتواند تا حد زیادی ورق را به نفع ترکیه برگرداند. ترکیه پیش از این تقاضای حضور در مذاکرات غزه را مطرح کرده بود که با مخالفت اسرائیل مواجه شده و عقیم ماند. با توجه به مواضع آنکارا و تقابل شدید آن با اسرائیل، گمان نمیرود که در آینده نیز این پیشنهاد مورد موافقت قرار گیرد، بهخصوص اینکه قطر در این زمینه چهره موجهی از خود نشان داده است. اما همکاری با مصر و به تبع آن نزدیکی بیشتر با جهان عرب، این فرصت را به اردوغان خواهد داد تا در بازسازی غزه یا تعیین حکومت آینده فلسطین بیش از پیش نقشآفرینی کند. به قول یکی از تحلیلگران شاید به این ترتیب آرزوی اردوغان برای برافراشته شدن پرچم ترکیه در غزه نیز چندان دور از دسترس نباشد.
3) درنهایت تردیدی وجود ندارد که حماس را باید برنده اصلی این بهبود روابط تلقی کرد. حماس از هر گونه ایفای نقشی از جانب ترکیه در رابطه با آینده فلسطین و غزه بهشدت استقبال کرده و مستقیما از آن سود خواهد برد. دولت ترکیه در سالهای اخیر به فرآیند مشروعیتبخشی حماس در داخل ترکیه و حتی در جهان اسلام کمک زیادی کرده است. ترکیه وزنهای سنگین در جهان اسلام و بهخصوص در میان اهل سنت به شمار میآید و از این حیث کشورهای عربی هم نمیتوانند نسبت به دیدگاهها و مواضع این کشور درمورد آینده فلسطین بیتوجه باشند، بهخصوص در زمانی که حمایت کشور بزرگی چون مصر پشت سر آن قرار داشته باشد. در عین حال برخلاف مصر که اهداف پیچیده و متناقضی را در نزدیکی با حماس دنبال میکند، این گروه نسبت به نیات اردوغان و دولت وی اعتماد کاملی دارد. حضور ترکیه در معادلات آینده فلسطین تعبیری جز این نخواهد داشت که نقش حماس در آینده فلسطین همچنان پایدار باقی خواهد ماند. بدون شک حماس در پایان جنگ و در دوران بازسازی به این همراهی ترکها بیش از پیش نیاز خواهد داشت؛ در جایی که سازمانهایی چون فتح و تشکیلات خودگردان، با مساعدت شرکای پولدار عرب خود میتوانند به ریختوپاش در عرصه کمکها و بازسازی روی آورده و بر صف حامیان خود بیفزایند، حماس شاید بتواند با اتکا بر توان مالی ترکها، بقای خود را در عرصه این رقابتهای پس از جنگ تضمین کند.