محمد آسیابانی، خبرنگار: متاسفانه ادبیات معاصر ایران یکی از شاخصترین و اثرگذارترین چهرههای خود یعنی استاد محمدعلی بهمنی را از دست داد. در باب تاثیرگذاری شاعران باید بررسی کرد که «حضور» آنها در عرصه گسترده ادبیات معاصر ایران چگونه بوده است. این امر درباره زندهیاد بهمنی نیز صادق است. باید دید که حضور خلاقانه زندهیاد بهمنی چه به ادبیات ایران اضافه کرد و چه راه تازهای را گشود. برای پی بردن به این امر ناچار هستیم کمی به تحلیل «وضعیت» شعر معاصر ایران بپردازیم.
شعر معاصر ایران راههای متفاوت و عجیبی را طی کرده است. شاید یکی از ساختارشکنان نخستین در شعر کلاسیک فارسی ایرجمیرزا باشد که توانست واژگان جدید متعلق به عصر نو را در اوزان عروضی جای دهد. پس از دوران او نیما یوشیج با دست بردن هم در ساختار و هم در معنای شعر کلاسیک (در عین وفادار بودن به وزن و قافیه) قالب نیمایی را ارائه کرد و نشان داد که به قول آلژیرداس ژولین گرمس، (زبانشناس و نشانهشناس لیتوانیایی-فرانسوی) هر صورتی ناقص است، صورتها وجود را میپوشانند. صورت فقط بهعنوان آنچه که میتواند این باشد یا شاید این باشد، قابل تحمل است. نیما نشان داد که صورتها قابل ارتقا هستند. به همین دلیل پس از او نیز ساختارشکنی ادامه یافت و دیگر حتی قداست وزن و قافیه نیز زیر سوال رفت. اما در این میان عدهای به قوالب کلاسیک وفادار ماندند و تلاش کردند آثاری زیبا در حد زیباییهای ادبیات کلاسیک ایران هم در «صورت» و هم در «معنا» ارائه دهند که شاید شاخصترین آنها امیرهوشنگ ابتهاج باشد که از او بهعنوان شاخصترین شاعر نئوکلاسیک یاد میشود. روایت شعری ابتهاج یک روایت کلاسیک است. روایت کلاسیک روایت ناپیوستاری دارد. یعنی اینکه به مراحل و بخشهایی تقسیم میشود که هریک متمایز از یکدیگر هستند و هویت خود را دارند. به همین دلیل نیز در این روایت حتی تکبیتها نیز ماندگار میشوند و در صورت اثر ادبی، اینجا یک غزل، ارتباط عمومی چندانی دیده نمیشود. اما جهان دیگر این روایت کلاسیک را به کناری گذاشته بود. به همین دلیل برخی از شاعران که تجربههای شعر نیمایی خوبی داشتند، سراغ غزل رفته و تحولات نوینی را در این قالب پدید آوردند که شاخصترین آنها زندهیادان منوچهر نیستانی و محمدعلی بهمنی هستند، هرچند غزلهای بهمنی دیرتر از غزلهای نیستانی آفریده و منتشر شدند. زندهیاد بانو سیمین بهبهانی هم از این جمله است با وجودی که که تجربیات نیمایی ندارد و فقط تحول در وزن را دنبال کرد.
زندهیاد بهمنی شعر را با انتشار تجربیات نیمایی و سپید آغاز کرد و پس از آن به انتشار غزلهای خود پرداخت؛ غزلهایی که هرچند در بحرهای مضارع، هزج، رمل و... هستند -بحرهایی که معمولا برای سرودن اشعار عاشقانه و تغزلی به کار میروند- اما هم ارتباط عمودی دارند و از یک ساختار روایی پیروی میکنند و هم اینکه بعضا دغدغههای اجتماعی در آنها دیده میشود. بهمنی در شعر خود هم به استخدام واژگان ادبی صرف میپردازد و هم از واژگان زبان مردم کوچه و بازار بهره میبرد. متاسفانه در این مجال اندک فرصتی نیست تا مثلا به نوآوریهای زندهیاد بهمنی در زمینه استعارهها بپردازیم، اما میتوان گفت آثار بهمنی به دلیل همین نوآوریهای روایی در زمره زیباییشناسی مدرن قرار میگیرد. بهمنی ضدیت با فرم ندارد، اما ترکیبهای متفاوت استخدام واژگانش باعث شد تا اشعارش به سمت معناگریزی میل پیدا کنند و این معناگریزی در اصل «هزار معنایی» است و هر کدام از این معانی هزارگانه در یک «آن» شکل میگیرد؛ کلا معنا امری است که براساس رابطه ادراکی سوژه با جهان هستی و در لحظهای خاص شکل میگیرد و همین لحظه و همین آن، حضور رابطه مخاطب با هستی را شکل میدهد. به همین دلیل معانی در شعر استاد بهمنی بعضا متضاد همدیگر است و حتی ضدیت با وزنی که قرار است سرخوشی را القا کند، دارد. این تجربیات همگی مورد استفاده غزلسرایان دهه 70 شمسی قرار گرفت و اگر این تجربیات نبود شاید شاعرانی چون محمدسعید میرزایی و حامد ابراهیمپور نمیتوانستند فرم غزل روایی را ارائه دهند؛ فرمی که شاید بتوان عنوان پستمدرن را روی آن گذاشت. نگارنده امیدوار است در فرصتی بهتر بتواند به تحلیل ساختاری آثار زندهیاد محمدعلی بهمنی بپردازد و تجربههای فرمی و معنایی ایشان را نشان دهد.
دسترسی سریع
ارسال نظر
اخبار این صفحه
بگذار که دل حل کند این مسالهها را
![](https://farhikhtegandaily.com/static/themes/images/users.png)