ندا اظهری خبرنگار گروه دانشگاه: این روزها ناملایمات مختلفی بر فعالیت نخبگان تاثیر میگذارد. پای درددل آنها که بنشینید، متوجه میشوید تمایلشان به رفتن از کشور به چه دلیل است. وقتی محققان تمام انرژی خود را به جای تحقیق و اختراع، باید صرف کاغذبازی از این اداره به آن اداره صرف کنند، دیگر انرژی و انگیزهای برای تحقیق و توسعه باقی نمیماند. امین شیرعلیزاده دانش آموخته دکتری نانوشیمی از دانشگاه تهران است که از سال 97 در قالب شرکت دانشبنیان «روناش تکنولوژی پارس» فعالیت خود را در زمینه سنتز محصولات نانو آغاز کرد و در حال حاضر در پارک دانشگاه تهران مستقر است. او ازجمله کسانی است که درددلهای زیادی دارد. او به «فرهیختگان» میگوید: «شرکت ما با هدف تولید محصولات مرتبط با نانوتکنولوژی در حوزههای بیوتک و پتروشیمی راهاندازی شده است. هیدروژن جاذب رطوبت حاوی نانوذرات گرافنی، کیتهای استخراج نوکلئیک اسید بر مبنای نانوذرات مغناطیسی، انواع نانوذرات فلزی، نانوسیمهای نقره، نانومواد نقره، جوهرهای رسانا بر مبنای نقره و گرافن از جمله محصولات این شرکت محسوب میشوند که بعضی از آنها تنها در حد آزمایشگاهی بوده و به مرحله تجاریسازی نرسیدهاند.»
مدیرعامل این شرکت دانشبنیان ادامه میدهد: «از میان محصولات شرکت، کیتهای استخراج RNA ویروسی بر پایه نانوذرات به مرحله تجاریسازی رسیده و قریب دو سالی است که وارد بازار داخلی شده است. این کیتها که بر پایه نانوذرات مغناطیسی عمل میکنند را، ما بهعنوان اولین شرکت برای نخستین بار در خاورمیانه تولید کردهایم. طرح ساخت این کیتها از پیش از شروع همهگیری کرونا آغاز و تولید و تجاریسازی این کیتها با همهگیری کرونا همزمان شد که پایه آنها نانوذرات مغناطیسی است که مولکول زیستی که میخواهیم جداسازی را روی آن انجام دهیم، روی سطح ما جذب شده و طی مراحلی بعد از شستوشو رهاسازی شده و در مراحل بعدی میتوان از آن استفاده کرد. این کیتها بهطورکلی برای استخراج انواع RNA و DNA از ویروسها و استخراج DNA ژنومیک از خون و استخراح DNA از سایر ویروسها مانند HPV است که در حال حاضر هم بسیار در کشور شایع است.»
فرآیند جداسازی نوکلئیکاسید تا شناسایی ویروس
شیرعلیزاده در ادامه در بیان عملکرد کیتهای استخراج نوکلئیک اسید اشاره میکند: «بسته به اینکه با دستگاههای اتوماتیک یا با روشهای مغناطیسی به صورت دستی کار استخراج نوکلئیکاسید در آزمایشگاهها انجام میشود؛ ابتدا نمونه موجود شامل نمونه خون یا بزاق یا مایع دیگری از بدن را با استفاده از محلولی به نام ریف بافر بسته به روش استخراج، بین 3 دقیقه تا 20 دقیقه مخلوط کرده و بعد از این مرحله، نانوذرات مغناطیسی را همراه با بافر اتصال، به محلول اضافه میکنند. بافر، محلولی است حاوی بعضی نمکها که PH خاصی را تامین کرده و خواص مشخصی را برای محققان فراهم میکند. بعد از مخلوط کردن نانوذرات مغناطیسی در بافر اتصال با نمونه مرحله قبل، حدود 2 تا 3 دقیقه با یکدیگر مخلوط میشوند. بعد از مخلوط کردن این محلول با استفاده از یک آهنربا که معمولا به صورت میلهای استفاده میشود یا با استفاده از جریان مغناطیسی که خارج از ویال حاوی نمونهها در نزدیکی نمونه قرار میگیرد، ذرات مغناطیسی که روی سطح آنها نوکلئیک اسیدها چسبیدهاند، از سایر محلول جدا شده و سرریز میکنند یا محلول رویی برداشته میشود. سپس بافر شستوشو را به آن اضافه میکنند. در همان مرحله هم زدن، جداسازی با آهنربا را انجام میدهند. در این مرحله است که براساس برخی پروتکلها حتی میتوان تا سه یا چهار بار کار شستوشو را انجام داد. در برخی دیگر از پروتکلها نیز تنها یک بار فرآیند شستوشو انجام میشود. بعد از شستوشو، به نمونه «بافر رهاسازی» اضافه میشود که کار آن جداسازی نوکلئیک اسیدها یا سایر گونههای مولکولها از سطح ذرات مغناطیسی است. زمانی که این جداسازی اتفاق افتاد، محلول حاوی نوکلئیک اسید را برداشته و در فرآیندهای بعدی که PCR است، از آن استفاده میکنند.»
رقبایی که با مواد وارداتی ادعای تولید داخلی دارند
به گفته مدیرعامل این شرکت دانشبنیان، ما نخستین تولیدکننده این کیتهای استخراجکننده در خاورمیانه هستیم و درواقع، تولیدکننده داخلی هستیم که کار ساخت کیتهای مغناطیسی را خودمان انجام میدهیم و هیچ وابستگی به خارج از کشور نداریم اما تا جایی که اطلاع داریم، یک تا دو تولیدکننده داخلی دیگر هم وارد این عرصه شدهاند که مواد موردنیاز خود را از چین تهیه کرده و تحت عنوان تولید داخل به بازار عرضه میکنند. در حوزه تجهیزات پزشکی، بالای 96 درصد مواد موجود، از خارج کشور وارد شده و در ظرفهای کوچک ریخته و تحت برند ساخت ایران به بازار عرضه میشوند. در حال حاضر، بازار کیتهای استخراج (کیتهای مگنتیک یا مغناطیسی)، آنچه در داخل ایران وجود دارد، عمدتا از چین و تایوان وارد میشوند و هیچ آماری از رقم وارداتی این کیتها در کشور وجود ندارد.»
استفاده کمتر از نانوذرات مغناطیسی؛ رمز برتری کیتهای داخل
کیتهای مشابه خارجی هم در دنیا وجود دارند که اغلب متعلق به شرکتهای چین، کره جنوبی، آلمان، آمریکا، روسیه، سوئیس و تایوان هستند. شیرعلیزاده درباره جنبه رقابتی بودن کیتهای تولید شرکت میگوید: «ما به دلیل استفاده از نانوذرات مغناطیس در فرآیند استخراج، از مقادیر کمتری از مغناطیس استفاده میکنیم و نیز در زمان خیلی کمتر، حدود 80 درصد نسبت به نمونههای خارجی میتوانیم کار استخراج را انجام دهیم. ضمین اینکه برای استفاده از این کیتها، نیاز به افزودنیهای دیگری نیست و شرایط نگهداری آنها نیز در دمای اتاق انجام میشود. زمان جداسازی و استخراج نوکلئیک اسیدها با کیتهای مغناطیسی بسته به نوع نمونه، بین 10 دقیقه تا 45 دقیقه زمان میبرد. کیتهای خارجی زمان مشابه یا حتی بیشتر را برای جداسازی به خود اختصاص میدهند. کیتهای خارجی موجود در بازار دنیا، اساس و تکنیک مشابهی برای جداسازی دارند اما حجم نانوذرات مغناطیسی که در فرآیند استخراج مورد استفاده قرار میگیرد، امتیاز و برتری کیتهای تولید داخل است که از آن میتوان بهعنوان یک جنبه رقابتی مهم نام برد.»
تنها اجازه تامین 5 درصد نیاز کشور را به ما دادهاند
مدیر این شرکت دانشبنیان درباره توانایی شرکت در تولید کیتهای استخراج به «فرهیختگان» میگوید: «اگر به ما اجازه بدهند، ما میتوانیم کل نیاز کشور را تامین کنیم اما به دلایلی از جمله مافیای غذا و دارو، ما فعلا حجم کوچکی از جمله 5 درصد بازار را در اختیار داریم که حدود 200 میلیون تومان را دربرمیگیرد. البته این تنها بازار کیتهای استخراج مغناطیسی را شامل میشود نه کل کیتهای استخراج. در حال حاضر، حدود 90 درصد بازار کیتهای استخراج در اختیار کیتهای استخراج ستونی است که تکنولوژی قدیمیتری است و تقریبا 10 درصد باقیمانده بازار هم در اختیار کیتهای استخراج مغناطیسی است که از این بازار، چیزی حدود 5 درصد در اختیار شرکت ماست که در مجموع، 0.5 درصد کل بازار کیتهای استخراج در کشور در دست ماست.»
او ادامه میدهد: «درست است که بند قانونی وجود دارد که بتوان جلوی واردات محصولات مشابه را گرفت اما ترجیح میدهیم برای حفظ جانمان، سکوت کنیم و آرامآرام باکیفیت در بازار نفوذ کنیم. ما میتوانستیم 30 تا 35 نفر استخدامی داشته باشیم، اما درحالحاضر با توجه به تامین پنج درصدی نیاز کشور، تنها با پنج نفر مشغول بهکار هستیم و در کنار آن روی پروژههای دیگر هم وقت میگذاریم و سعی کردهایم بهطور تکمحصول ادامه ندهیم. تولید داخل شرکت هم با احتساب تامین پنج درصدی نیاز کشور به حدود یک میلیارد تومان میرسد. این پنج درصد به آزمایشگاههای خصوصی و تشخیص پزشکی و مراکز پاتوبیولوژی عرضه میشود.»
پیگیری 3 ساله برای مجوزی که قرار بود 3 روزه باشد
این دکتری نانوشیمی همچنین درباره مشکلاتی در زمینه صادرات این محصول که نخستین کیت استخراجی در خاورمیانه بوده است، عنوان میکند: «بهلطف مجوزهای سه روزهای که دولت قرار بود به شرکتها اعطا کند، ما درحالحاضر سه سالی است که درگیر اخذ مجوز هستیم و هنوز نتوانستهایم از پس وزارت «صمت» برای مجوز بهرهبرداری بربیاییم و هنوز این چرخه ادامه دارد. بهدنبال مجوز بخش قضایی هستیم که اگر مجوز به ما بدهند، بتوانیم کارت بازرگانی بگیریم که بهصورت قانونی و ثبتی کار صادرات را انجام دهیم. درحالحاضر از طریق دوستان و بهصورت غیرمستقیم فرآیند صادرات کیتها را انجام میدهیم.» از او درباره اقدام از طریق پایگاههای صادراتی در کشورهای منطقه سوال کردم و شیرعلیزاده در پاسخ به این نکته اشاره کرد که بیشتر تمرکز پایگاههای صادراتی روی حوزههای دیگر است و شناختی از حوزه کاری ما ندارند. من حتی در سفری که به سوریه داشتم، متوجه شدم از فضای کاری ما بسیار دور هستند و نمیتوان از طریق آنها اقدامی برای صادرات محصول انجام داد. درآمد صادراتی ما بهصورت غیرمستقیم بوده و دو سال پیش حدود یکمیلیارد تومان درآمد صادراتی داشتیم که اگر بخواهیم با نرخ تورم حساب کنیم، چیزی حدود سه میلیارد تومان میشود.»
پارک دانشگاه تهران 70 درصد به اجارهبها اضافه کرد!
این مدیر شرکت دانشبنیان در ادامه با بیان برخی مشکلاتی که پیشروی شرکتهای دانشبنیان قرار دارد، به «فرهیختگان» میگوید: «یکی از چالشهایی که پیشروی ماست، پارک دانشگاه تهران است که شرکت در آن مستقر مییاشد. جایی که خودش بخشی از دولت است و طبق قانون باید 25 درصد اجارهبها را افزایش دهد، امسال 70 درصد به اجارهبها اضافه کرده است. با این حساب هر چه بیقانونی درحال رخ دادن است، از سمت ارگانهای دولتی اتفاق میافتد. هم پارک دانشگاه تهران و هم صندوق شکوفایی و نوآوری، هر دو زیرمجموعه دولت هستند. صندوق نوآوری طرحی به نام «ودیعه رهن محل اجاره» دارد. اگر در بخشی از پارک دانشگاه تهران بخواهید مستقر شوید و اجاره کنید آن مکان را رهنی نمیدهند، بلکه فقط اجاره میدهند. بعد از صندوق که سوال میکنید، صندوق اشاره میکند که فقط رهن میدهد. ما دو سال درگیر همین داستان بودیم و در انتها هم به نتیجهای نرسیدیم. امسال برای ودیعه رهن اقدام کردیم، ولی مبلغ رهن حداکثر 700 میلیون تومان است. کجای تهران میتوان با این مبلغ مکانی را پیدا کرد که بتوان در آن کار پژوهشی انجام داد. ما برای رهن یک فضا در کرج اقدام کردیم که نزدیکتر باشد، اما با مخالفت مواجه شد که بهدلیل ثبت شرکت در تهران، محل استقرار شرکت هم باید در محدوده تهران باشد.»
شیرعلیزاده در ادامه میگوید: «بگذارید خیلی واضح بگویم که اگر دولت را حذف کنند و اجازه بدهند ما خودمان کار کنیم، خیلی راحتتر کارها را انجام میدهیم و صادراتمان هم راحتتر انجام میشود! چرا مجوزی که رئیسجمهور ادعا میکند سه روزه ارائه میکنند بیش از یک سال فقط در وزارت «صمت» معطل مانده است. چرا سامانه خودشان به مشکل میخورد، ما باید سهبار هزینه پرداخت کنیم؟ چرا اخذ کارت بازرگانی منوط به این مجوزهاست و هنوز مجوزی به ما ندادهاند؟ سه سال پیش در اوج کرونا که نمونه کیت ما برای اخذ مجوز به سازمان غذا و دارو رفته بود، قطعه ضروری برای انجام کار استخراج که روی کیت قرار گرفته بود، از روی آن برداشته شده بود که اگر متوجه نشده بودیم، کیت رد میشد و سنگاندازیهایی که در فرآیند اخذ مجوز از مافیای غذا و دارو پشتسر گذاشتیم.»
او در ادامه متذکر میشود که چرا من نباید جرأت کنم طبق بند قانونی عمل کنم که درصورت تامین نیاز داخل باید جلوی واردات آن محصول گرفته شود؟ درحالیکه در کشور دیگری مانند سوریه، اگر چنین اتفاقی بیفتد، از نظر قانونی خودشان مانع از واردات محصول میشوند اما در داخل ایران باید درخواست دهیم و دنبال قضیه باشیم؛ تازه اگر زنده بمانیم. مشکل دیگری که پیشروی شرکتهای دانشبنیانی مانند ماست، مشکل پرداخت مالیات است. طبق قانون ما باید معاف از مالیات باشیم، اما درحالحاضر 20 میلیون تومان از ما مالیات خواستهاند که نیمی از آن جریمه است؛ سه میلیون آن جریمه دیرکرد بوده، درحالیکه ما بهموقع پرداخت کردهایم. من بهجای اینکه بخواهم وقتم را صرف توسعه محصول کنم، باید یا اداره مالیات و بانک بوده و بهدنبال رفع مشکلات ریز و درشتی باشم که پیش پای ما میگذارند. دولت در تبصره 16 اعلام کرده که به شرکتهای دانشبنیان وام میدهد؛ برج 7 سال گذشته برای من پیامی ارسال شده مبنیبر اینکه برای اخذ وام اقدام کنم، و حالا برج 6 امسال است و من هنوز وام را نگرفتهام. سال گذشته با یک میلیارد میتوانستم سه دستگاه خریداری کنم اما امسال با همین یک میلیارد قادر به خرید هیچ چیزی نیستم.»
شیرعلیزاده به چالش بزرگ دیگری برای شرکتهای دانشبنیان و استارتاپی میپردازد و میگوید: «بند تحریم داخلی و تحریم خارجی معضلی است که ما شرکتها بین آن گیر افتادهایم و ما را قیچی میکنند. وقتی قصد داریم از «گوگل پتنت»، پتنت بگیریم، از سمت آمریکا فیلتر هستیم و قادر به این کار نیستیم. وقتی قصد داریم از طریق واتساپ یا تلگرام با مشتریهای آن طرف آبی صحبت کنیم و عقد قرارداد داشته باشیم، فیلتر داخلی هستیم. اما مساله جالب اینجاست که برای ما استفاده از این پلتفرمها ممنوع است، اما همه مقامات دولتی در همین پلتفرمها حضور دارند.»
3 سال است R&D انجام ندادهام
شیرعلیزاده تاکید میکند تا وقتی کیتها را تولید کردیم، من تمام وقتم را صرف R&D میکردم و بهدلیل حوزه شیمی که در آن تحصیل کردهام، بهعنوان محقق کار میکنم و کارم در شرکتها باید R&D باشد اما با سنگاندازیهایی که طی این سالها پیشپای شرکت اتفاق افتاده، من سه سال است که هیچ R&D انجام ندادهام و مدام بهدنبال رفع مشکلات و چالشهای مختلف پیشروی شرکتیم یا بهدنبال وامی هستیم که تنها وعدهاش را دادهاند و خودشان گفتهاند درخواست وام دهید و تاکنون پولی دست ما را نگرفته است. درمجموع رفتارهایی با ما بهعنوان شرکت دانشبنیان میکنند که اگر دولت نبود، ما خیلی راحتتر میتوانستیم کار کنیم. واقعا اگر بخواهند به همین منوال ادامه دهند، ما هم چارهای نداریم و مانند بسیاری دیگر از استارتاپهایی که شروع به کار کردند و میتوانستند خیلی از نیازهای این مملکت را تامین کنند، مجبوریم برویم. این اتفاقی است که برای خیلی از شرکتهای استارتاپی و دانشبنیان کشور درحال رخ دادن است. البته قابل درک است دولتی که از پول نفتی که به آن صنعت ملی میگویند، تامین مالی میشود، نیازی به من و امثال من ندارد.