برخلاف بسیاری از سالها در نمایشگاه کتاب، کتب کمک درسی اول نشدندزمانی که قرار شد نمایشگاه کتاب تهران بهصورت مجازی برگزار شود، خیلیها شروع به انتقاد کردند. کسانی هم بودند که موافق برگزاری نمایشگاه مجازی بودند و با این نوع نگاه میگفتند چون مردم تجربه برگزاری نمایشگاه فیزیکی کتاب را داشتهاند، حتما از این نمایشگاه هم استقبال خواهند کرد.
ادبیات صدرنشین فروش نمایشگاه کتاب۹۹
عاطفه جعفریعاطفه جعفری، روزنامهنگار: زمانی که قرار شد نمایشگاه کتاب تهران بهصورت مجازی برگزار شود، خیلیها شروع به انتقاد کردند و معتقد بودند برگزاری نمایشگاه بهصورت مجازی به هیچ وجه نمیتواند مخاطب کتاب را به خرید کتاب ترغیب کند. استدلالشان هم این بود که با شیوع ویروس کرونا مردم دیگر عادت به خرید کتاب بهصورت اینترنتی پیدا کردند و دیگر لازم نیست وزارت ارشاد بخواهد چنین نمایشگاهی را برپا کند. درکنار این نوع نگاه، کسانی هم بودند که موافق برگزاری نمایشگاه مجازی بودند و با این نوع نگاه میگفتند چون مردم تجربه برگزاری نمایشگاه فیزیکی کتاب را داشتهاند، حتما از این نمایشگاه هم استقبال خواهند کرد.
علی افضلی، فعال حوزه نشر ازجمله کسانی است که باوجود گذشت چندینماه از نمایشگاه مجازی کتاب هنوز معتقد است نباید این نمایشگاه بهصورت آنلاین برگزار میشد و میگوید: «اسم نمایشگاه روی خودش است؛ یعنی اینکه شما کتابها را درکنار هم ببینید و بعد شروع به خرید کنید. اینکه ازطریق یک سایت این کار انجام بگیرد، کار جدیدی نبود. فقط این وسط یک پولی بهدست چندین واسطه میرسید. من و خیلی از کسانی که در حوزه نشر حضور دارند، مخالف برگزاری این نمایشگاه بودیم. میدانستیم که بالاخره نمایشگاه یک فروش ریالی داشته است. اما اگر بخواهیم بگوییم این فروش ریالی به اندازه برگزاری نمایشگاه فیزیکی قابلقبول است، حرف نادرستی است.»
افضلی میگوید: «هنوز هم بعد از گذشت چندماه از برگزاری این نمایشگاه میگویم باید بودجهای که برای برگزاری نمایشگاه فیزیکی در هرسال هزینه میشد، در این شرایط کرونایی بهدست ناشر یا کتابفروش میرسید. همهمان میدانیم که هدف از برگزاری نمایشگاه کتاب همیشه دادن ویترین به ناشران کوچک است، اما این نمایشگاه بازهم دردی از این ناشر کوچک دوا نکرد و او همچنان در ورطه بدهکاری و نبود پول برای چاپ کتاب قرار دارد. اما ناشران شناختهشده خیلی راحت باتوجه به شناختی که مخاطب از آنها دارد، در این دو سال آنلاین خریدشان را انجام داده و نیاز به برگزاری این نمایشگاه هم نداشتهاند.»
در این میان کسانی هم بودند که ابتدا مخالف برگزاری نمایشگاه کتاب بهصورت مجازی بودند، اما وقتی نمایشگاه برگزار شد و به قول خودشان فروش و استقبال را دیدند، متوجه شدند ماحصل کار هم آنچنان بد نیست. محمدعلی جعفریه، مدیر نشر ثالث از آن منتقدان برگزاری نمایشگاه بود که نظرش در حین برگزاری کمی تغییر کرد و ضمن انتقاد از رویه اجرای نمایشگاه مجازی کتاب میگوید: «خوشبختانه میزان فروش در نمایشگاه بالا بود. البته اینکه بخواهیم تجربه برگزاری این نمایشگاه را موفق بدانیم، هنوز زود است و باید چندماهی بگذرد. نمایشگاه مجازی فقط در دست ناشر نبود و نیست، بلکه یک حرکت جمعی بود که نهادهای دیگر نیز در آن مشارکت داشتند. باید ببینیم همکاری پست در این زمینه چطور بوده که تقریبا دیدهایم عدهای از کار آنها رضایت نداشتند و کتابها با تاخیر بهدست مخاطب رسیده است.»
جعفریه اما مشکلات ساختاری را همچنان از مهمترین موانع نمایشگاه آنلاین میداند و میگوید: «ما مشکلات ساختاری در کشور در زمینه پایین بودن سرعت نت داریم که در میزان موفقیت یک نمایشگاه مجازی هم این موضوع تاثیرگذار است. شاید از همینرو بود که با بازدید چند دههزار نفر از سایت نمایشگاه در روز نخست به مشکل برخوردیم. اما اینها نباید باعث شود بگوییم برگزاری نمایشگاه موفق نبوده است. شما این را مدنظر قرار دهید که برای نمایشگاه حضوری از ناشر گرفته تا خریدار باید در محل حضور پیدا کنند، آنهم در ساعات معین، اما در نمایشگاه مجازی خریدار بدون اینکه از منزلش خارج شود، کتاب را خریده و تحویل میگیرد. بسیاری از مردم بهدلیل شلوغیهای نمایشگاه عملا حضور پیدا نمیکردند و از دایره مخاطبان نمایشگاه خارج میشدند، اما اکنون تجربه این چندروز نشان داده این جامعه حذفشده حالا مشتری نمایشگاه شدهاند.»
مدیر نشر ثالث معتقد است: «برای برگزاری دوباره نمایشگاه مجازی باید از تجربههای این دوره استفاده کرد و همه اطلاعات بهروز باشد. مشکل بزرگی که در برگزاری این نمایشگاه وجود داشت، داغِ داغ نبودن کتابهاست؛ کتابهایی که از ابتدای دیماه منتشر شدهاند و به اصطلاح داغِ داغ هستند، در نمایشگاه حضور ندارند؛ چراکه آخرین اعلام وصول کتابها در خانه کتاب و ادبیات ایران آذرماه بوده است، درحالیکه در نمایشگاه کتاب فیزیکی ناشر کتاب را از چاپخانه به نمایشگاه میآورد.»
شاید مهمترین موضوعی که همه بعد از برگزاری نمایشگاه به آن انتقاد میکردند، نبودن آمار درست از این نمایشگاه بود. منتقدان معتقد بودند مسئولان خانه کتاب و ادبیات ایران درمقابل اعلام این اطلاعات، مقاومت دارند. حالا و باوجود گذشت 6 ماه از برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران، اطلاعات برگزاری ازسوی این موسسه منتشر شده است و در این گزارش میخواهیم تحلیلی داشته باشیم بر آمار کتابهایی که در فاصله یکم تا دهم بهمنماه 1399 عرضه شده است.
یکچهارم شدن نسخههای خریداریشده در نمایشگاه مجازی
طبق آماری که توسط موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده، فروش کل این نمایشگاه به مبلغ 64 میلیارد تومان بوده است.
این آمار را اگر با آخرین نمایشگاه فیزیکی کتاب که اردیبهشتماه سال 98 برگزار شده بود، مقایسه کنیم، میبینیم که فروش نهایی در نمایشگاه سیودوم کتاب که آخرین نمایشگاه بهصورت فیزیکی بود، حدود 100 میلیارد تومان بوده است. همچنین وزارت ارشاد حدود 8 میلیارد و 750 میلیون درآمدزایی از این نمایشگاه داشته است.
ظاهرا نزدیکی رقم فروش دو نمایشگاه فیزیکی و مجازی، یک موفقیت بزرگ برای نمایشگاه مجازی کتاب تهران محسوب میشود؛ آنهم نمایشگاهی که برای اولینبار بهصورت مجازی برگزار شده بود. اما این یک روی سکه است و فقط میزان فروش کتابها را نباید درنظر گرفت. کتاب در این دوسال تقریبا حدود 70 درصد گران شده است و برای همین خیلی نمیتوان بر آمار ریالی تاکید داشت و باید نسخههای فروختهشده را نگاه کرد. در نمایشگاه سیودوم کتاب، حدود 5 میلیون و 890 هزار و 378 نسخه کتاب به فروش رسیده، اما در نمایشگاه مجازی این آمار به یکچهارم رسیده است.
تالیف در صدر
کتابهای فروشرفته در نمایشگاه مجازی به تفکیک تالیف و ترجمه هم ازجمله آماری است که منتشر شده است. طبق آمار تعداد کتابهای فروشرفته 1،364،565 نسخه بوده است، حدود 54.64 درصد از این آمار کتابهای تالیفی و 44.33درصد از این کتابها هم مختص ترجمه بوده است. این مساله نشان از این دارد که ما همیشه در نمایشگاه حضوری کتاب و با طرحهای فصلی شاهد این بودیم که کتابهای ترجمه با استقبال بیشتری مواجه میشد، اما در این مدل نمایشگاه چون مخاطب، مخاطب فعال حوزه کتاب بوده و به خریدی که داشته آگاه بوده، برای همین درصد فروش کتابهای تالیفی بالاتر از ترجمه قرار گرفته است.
آمار دیگر این نمایشگاه در حوزه کتابهای فروشرفته، به تفکیک چاپ اول و مجدد است که از میزان آمار نسخههای فروشرفته بیشترین آمار برای کتابهای چاپ مجدد است که حدود 61 درصد بوده و 38 درصد هم مختص کتابهای چاپ اول بوده. در نمایشگاههای کتاب، ناشران عموما کتابهای جدید خود را عرضه میکنند و بسیار سریع کتاب را به نمایشگاه میرسانند، اما چون در نمایشگاه مجازی باید اعلام وصول کتاب حتما انجام میشد، کتابهای جدید به نمایشگاه نرسید.
توزیع ضعیف ناشران در کل کشور و تمرکز در تهران
تعداد کتابهای فروشرفته براساس محل انتشار، دیگر آماری است که منتشر شده است. بیشترین کتاب مختص استان تهران با یک میلیون و صد هزار نسخه و کمترین مختص به استان کهگیلویهوبویراحمد با 31 نسخه است. نکته مهم در این آمار بحثتوزیع فرهنگی است که سالهاست درمورد آن صحبت میکنیم؛ اینکه در تهران این تعداد کتاب توزیع میشود و در استانی به گستردگی کهگیلویهوبویراحمد تنها ۳۱ نسخه کتاب فروش رفته است. در گزارشهایی که در این صفحه منتشر کردیم، درمورد این موضوع صحبت بسیاری شد که ما نباید همه تمرکزمان معطوف به تهران باشد.
چندماه پیش و در شرایط شیوع ویروس کرونا، بسیاری از ناشران شهرستانی معتقد بودند توجهی که به تهران میشود، بسیار متفاوت با شهرستانها است. توزیع فرهنگی در استانها بسیار ضعیف است، مثلا در استانی مثل کهگیلویهوبویراحمد حدود ۱۵ کتابفروشی وجود دارد که اکثر آنها لوازمالتحریر میفروشند.
کودک و نوجوان، صدرنشین گرانترینها
این سالها افزایش قیمت کتاب، محل بحث بسیاری بوده و همه از این رشد قیمت نگران و ناراحت هستند. در این نمایشگاه که حدود ۶۴ میلیارد فروش کتاب داشته، به تفکیک ۲۴ هزار و ۸۰۰ تومان متوسط قیمت کتابهای عرضهشده در نمایشگاه بوده است. ۱۶۰ تومان میانگین قیمت هر صفحه است، اما درمورد اینکه کمترین قیمت کتاب متعلق به چه گروه موضوعی بوده، باید بگویم گروه دین با ۸۰ هزارتومان کمترین بوده و بیشترین قیمت با ۳۱۲ هزار تومان متعلق به گروه کودکونوجوان است.
این قیمتها نشان میدهد کتاب کودک چقدر بهنسبت موضوعات دیگر قیمت بیشتری دارد و این میتواند زنگ خطری برای فعالان این حوزه باشد. کتابهای کودک ناخوداگاه مخاطب زیادی دارند، اما قیمت تمامشده که بهدست مخاطب میرسد، زیاد است. این مساله درمورد کتابهای تالیفی بیشتر است و کتابهای ترجمه قیمت کمتری دارند.
مردان کتابخوانترند؟
تعداد خریداران زن در این نمایشگاه ۶۹،۸۲۲ نفر، تعداد نسخههای خریداریشده از این تعداد ۵۳۶،۸۷۹ بوده و مجموعا مبلغی درحدود ۲۴ میلیون تومان و متوسط مبلغ حدود ۲۶۵ هزار تومان است.
تعداد خریداران مرد ۹۱،۳۰۳، تعداد نسخههای خریداریشده ۸۲۷،۶۸۶ نسخه و مبلغ خریدشان حدود ۳۹ میلیون تومان و متوسط قیمت خرید ۳۰۷ هزار تومان بوده است. نکته مهم درمورد این آمار که تابهحال نداشتیم، بحث تفکیک جنسیت بوده است که تابهحال این آمار را نداشتهایم و به گفته کارشناسان نمایشگاه مجازی، چون اطلاعات کاربران از قبل ثبت شده بود، این تفکیک را داشتیم، اما این آمار نشان از این ندارد که حتما مردها کتابخوانتر هستند.
جوانها کتاب بیشتری میخرند
آمار گروههای سنی یکی از آمارهای جذابی است که معمولا بعد از برگزاری نمایشگاه منتشر میشود. همانطور که در جدول میبینید، رده سنی جوانها بیشترین خریداران کتاب نمایشگاه مجازی تهران بودند. رده سنی جوانان حدود 43 میلیون کتاب خریدهاند. محمد احمدی، کارشناس حوزه کتاب درمورد این موضوع میگوید: «جوانها همیشه مخاطب اصلی کتاب بودند. این را در فروش سالیانه کتاب هم میبینیم. در همین طرحهای فصلی کتاب، اگر این اطلاعات منتشر شود، به این میرسیم که همین رده سنی بیشترین خرید را دارند. نکته مهم در این موضوع این است که باید برای این رده سنی کتاب در ژانرهای مختلف داشته باشیم. خیلی مهم است که ژانرها مختلف و جذاب باشد تا مخاطب بتواند انتخاب درست داشته باشد.»
کودک و نوجوان همیشه جذاب
حوزه کودکونوجوان، صدرنشین تعداد نسخههای فروختهشده کتاب کل کشور است. بعد از آن ادبیات، علوماجتماعی، دین، کمکدرسی، تاریخ و جغرافیا، روانشناسی، علومپزشکی، مهندسی، هنر، فلسفهومنطق، علوم، زبان، خانواده و زندگی خانوادگی در ردههای بعدی قرار دارند.
براساس مبلغ اما این آمار موضوعی کمی تغییر میکند؛ ادبیات، علوماجتماعی، کمکدرسی و آموزشی، کودکونوجوان، دین، علومپزشکی، تاریخ و جغرافیا، روانشناسی، مهندسی، هنر، فلسفه، منطق، علوم، زبان و خانواده و زندگی در مرحله بعدی قرار دارند.
تاریخ چرا پرفروش است؟
در زیرگروههای موضوعی براساس تعداد نسخه پرفروششده، داستان کودکونوجوان درصدر و بعد داستان خارجی در اولویت قرار میگیرد. مدیریت اقتصاد و بازرگانی، جامعهشناسی و علومانسانی، تاریخ ایران پیش از اسلام، داستان فارسی(رمان فارسی)، ادبیات خارجی(شعر، طنز، نمایشنامه، مقاله)، کمکدرسی و دانشگاهی، شعر فارسی، روانشناسی کاربردی و موفقیت در ردههای بعدی قرار میگیرد. بازهم کتاب داستان کودکونوجوان درصدر پرفروشها قرار دارند و داستان خارجی هم مثل همیشه در اولویت خرید قرار گرفته است. نکته مهم درمورد کتابهای تاریخی پیش از اسلام است که موردتوجه است. بهگفته آرمان افضلی که در یکی از کتابفروشیهای تهران مشغول است، تقریبا علاقه به کتابهای تاریخی بیشتر شده و خیلیها بهدنبال این مدل کتابها هستند. البته او یک نکته دیگر را در این موضوع مهم میداند و میگوید: «خریدهای دانشجویان هم در این زمینه موثر بوده است. چون برگزاری این نمایشگاه همزمان با وضعیت آموزش از راه دور دانشگاهها بوده است، بسیاری از دانشجویان و اساتید ازجمله مهمترین خریداران نمایشگاه بودند و همین باعث شده کتابهای دانشگاهی با موضوعات مختلف درصدر پرفروشها قرار بگیرند.» در همین رده، پرفروشها براساس مبلغ کمی متفاوت میشود و داستان خارجی درصدر قرار میگیرد و بعد هم کتابهای مدیریت و اقتصاد بازرگانی، داستان کودکونوجوان و کتابهای کمکدرسی و دانشگاهی در ردههای بعدی قرار میگیرند.
نشر قدیانی با کتابهای متنوع
براساس تعداد نسخههای فروختهشده، انتشارات قدیانی درصدر قرار دارد. انتشارات قدیانی در نمایشگاه کتاب تهران هم همیشه جزء ناشران پرفروش بوده است. یک دلیل اینکه این ناشر در نمایشگاه آنلاین هم فروش زیادی داشته، به تنوع کتابهای این ناشر در حوزه کودکونوجوان و بزرگسال برمیگردد. انتشارات افق، کانون پرورشی، سوره مهر و دفتر نشر معارف دیگر ناشران پرفروش این نمایشگاه هستند.
باتوجه به مبلغ، این آمار کمی تغییر میکند و انتشارات کتاب ارجمند با فروش 17473 نسخه درصدر قرار دارد و بعد از آن انتشارات نیلوفر، ویژه نشر، افق و نگاه قرار میگیرند.
آمار فروش در استانها یکسوم تهران
باتوجه به این آمار در استانها، حدود 19 میلیارد و 600 میلیون تومان در این نمایشگاه کتاب فروخته شده است. تعداد خریداران 47 هزار و 817 نفر بوده و تعداد نسخههای خریداریشده، 429312 هزار عنوان بوده است؛ متوسط مبلغ خرید 293 هزار تومان. مانند آمار کل فروش باتوجه به تفکیک جنسیت، بازهم مردها بیشترین خرید را انجام دادهاند، اما فاصلهشان با خرید زنها خیلی زیاد نیست. رده سنی جوان در استانها بازهم بیشترین خرید را داشتهاند که مبلغ خریدشان حدود 15 میلیارد است. یک نکته مهم در آمار استانی این است که اگر این مبلغ فروش را از مبلغ کل کسر کنیم، بازهم آمار تهران بسیار میشود و سهم استانها تقریبا یکسوم تهران است که بازهم به توزیع فرهنگی برمیگردد.
مطالب پیشنهادی
