محمد قربانی، منتقد: «باشو، غریبه کوچک» ملیترین فیلم تاریخ سینمای ایران است. فیلمی که مضمون شریف، انسانی و ملیاش با فیلمنامهای کمنقص و دوربینی دقیق حمایت شده است. بیضایی در باشو از پس ترسیم شخصیتهایی منحصربهفرد برآمده و پس از آن نایی (شخصیت اول زن) را به شمایلی از وطن و باشو را به شمایلی از همه فرزندان ایران اعتلا داده است.
باشو، غریبه کوچک با بمباران منطقهای عربنشین در جنوب کشور آغاز میشود که به دنبال آن پسربچهای به نام باشو خانوادهاش را از دست میدهد. باشو از ترس در یک کامیون پناه میگیرد. کامیون که عازم شمال کشور است، باشو را به دورترین نقطه کشور نسبت به خانهاش میبرد. در راه شمال و حین حرکت کامیون در جاده، صدای عزاداری چند زن عرب شنیده میشود. گویی بیضایی عزای جنوب را با حرکت کامیون در جاده، به همه ایران منتشر میکند. اما این عزا، عزایی ایستا نیست، عزای در حرکت است و رو به جلو. باشو به شمال میرسد و وارد مزرعه زنی به نام نایی میشود که دو بچه کوچک دارد. وقتی نایی از ارتباط گرفتن با باشو در اولین برخورد ناامید میشود، به همراه بچههایش راه خانه را پیش میگیرد. دوربین لحظاتی از نگاه باشو، دور شدن نایی و بچههایش را نظاره میکند و وقتی خانه نایی وارد قاب میشود، دوربین (نگاه باشو) متوقف میشود. بیضایی با یک حرکت ساده دوربین، نیاز باشو را میسازد: خانواده و خانه.
در اولین باری که نایی را مشغول کار در مزرعه میبینیم، بیضایی استادانه تسلط و تعلق زن به اقلیمش را میسازد. او با صدایی شبیه پرندههای اهلی مزرعه به آنها آب و دانه میدهد و حتی با تقلید صدای یک پرنده شکاری بلندپرواز با آن هم ارتباط میگیرد. زمین و آسمان آن اقلیم زیر سلطه نایی است. نایی زبان باشو را نمیفهمد اما وقتی اولین بار پسرک به زبان خودش مادرش را صدا میزند (اُماه... اُماه...) دلش میلرزد و اشک در چشمانش حلقه میزند. دوربین با مکثهای بهاندازهاش روی نایی، به مرور فرآیند نزدیک شدن او به باشو را میسازد. پس از برقراری ارتباط حسی میان نایی و باشو است که نایی به سراغ زبان میرود و سعی میکند به واسطه زبان هم با باشو ارتباط برقرار کند. درواقع بیضایی «مادری» را بهعنوان مفهومی پیشازبانی مطرح میکند. باشو بهمرور فرزند نایی میشود، تا جایی که حتی لحظه کتک خوردنش از نایی هم شیرین و دلنشین جلوه میکند؛ چراکه جادوی فرم بیضایی این کتک خوردن را -که میتواند به صورت عام ناراحتکننده باشد- به کتک خوردن فرزندی از مادرش تبدیل کرده است. البته همه این قرابتها و یکیشدنها در عین تفاوتهاست. اصلا تفاوتها هستند که به اتحاد و یکیشدن معنا میدهند. نایی، مادر باشو میشود اما وقتی او را در رودخانه میشوید، میخواهد با چلاندن باشو، رنگ تیره پوستش را عوض کند. در انتها با بازگشت همسر نایی از شهر، موقعیت باشو به خطر میافتد. پدر قبلا طی نامهای عدم رضایت خود برای زندگی باشو با خانوادهاش را اعلام کرده است. پدر دستش را در شهر در راه نان درآوردن برای خانوادهاش از دست داده است. اتفاقی که پس از ملاقات دوباره، نایی و بچههایش را شوکه میکند و به گریه میاندازد. وقتی پدر به خانه میرسد، باشو که فکر میکند او مردی غریبه است، با چوب راهش را برای محافظت از «خانواده» میبندد. به این ترتیب است که او از آزمون پدر نیز سربلند بیرون میآید و بهعنوان عضوی از خانواده پذیرفته میشود. صحنه پایانی نیز فوقالعاده است. نایی با غریزه و احساسات طبیعی تیزش متوجه حمله گرازها به مزرعهشان میشود. کمکم با صداهایی که نایی برای ترساندن گرازها درمیآورد، توجه همسر و سه فرزند نایی نیز به او جلب میشود. درنهایت همه آنها به مثابه یک کل واحد به سمت مزرعه (خاکشان) میدوند و برای فراری دادن و ترساندن گرازها (دشمن خارجی) سروصدا میکنند و میدوند.
بیضایی موفق میشود پس از گره زدن باشوی درمانده و بیمادر به نایی، جنوب را به شمال پیوند بزند و آغوش نایی را به آغوش باز شده وطن به سوی جنوب جنگزده مبدل کند. شاهبیت فیلم ماندگار بیضایی صحنه اوج بیماری نایی است. جایی که وقتی کاری از دست کسی برنمیآید، این باشو است که نایی را درمان میکند اما نه درمانی فیزیکی، بلکه درمانی روحی که با تدوین بین ضرب گرفتن باشو در شالیزار و نایی در بستر بیماری ممکن شده است. گویی ضرب جنوبی گرفتن باشو در شالیزاری در شمال کشور است که به نایی جان دوباره میدهد. باشو و نایی به یکدیگر متقابلا حیات دوباره میبخشند. بدون نایی (شمال)، باشو (جنوب) زنده نمیماند و بدون باشو، نایی. بیضایی از نایی وطن میسازد و از باشو فرزند وطن؛ و این جانمایه بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران است. سینمای بیمار و دوقطبیشده ایران، امروز بیش از همیشه به نگاه ملی و فرم وطنی باشو، غریبه کوچک نیازمند است. امروز باید برای زنده و روشن نگهداشتن چراغ سینمای ایران باشو، غریبههای کوچکها ساخته شود تا سینمای در حال احتضارمان جانی دوباره بگیرد و به فرم ملی برسد. به امید آن روز!
و اما فیلمهای منتخب من به مناسبت روز ملی سینما: 1- باشو، غریبه کوچک 2- شبهای روشن 3- گوزنها 4- ناخدا خورشید 5- سرخپوست 6- مهاجر 7- کندو 8- سفر به چزابه 9- بچههای آسمان 10- طوقی