از تئوریهای کلیشهای پرهیز کنیم که مثلا چه اتفاق تلخی است که میراث ارزشمند ادبیات کهن ایرانی مهجور مانده. بارها در این باره سخن رانده شده و کیست که نداند یکی از ابزارهای مهم هویت ملی، ترویج آثار فردوسی، نظامی و دیگران است. خاصه آنکه متون کلاسیک ایران- مثل اغلب آیینهای نیاکانمان- منافاتی با اسلام ندارد و هر دو مکمل یکدیگرند. بااینحال روا نیست تحسین خود را نثار کوششهایی نکنیم که برای تبدیل گنجینه ادب فارسی به اشکال مختلف هنری میشود. نمایش «نبرد رستم و سهراب» تازهترین گامی است که در این زمینه برداشته شده و حتی اگر کسی نتیجه را دوست نداشته باشد، نمیتواند دغدغه ارزشمند نهفته پشتکار را نادیده بگیرد. این دومین نمایشی است که حسین پارسایی با اقتباس از شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی روی صحنه برده. او سال پیش «هفتخان اسفندیار» را به سرانجام رساند که با اقبال مواجه شد. نمایشنامه نبرد رستم و سهراب را متین ایزدی نوشته است اما داستان فردوسی را نعلبهنعل تبدیل به متن نمایش نکرده. این کاری است که کشورهای دیگر برای متون ادبی خود میکنند و بنابر اقتضائات مختلف، روایتی تازه پیشروی مخاطب قرار میدهند. او داستان را از جایی آغاز میکند که رستم در غم کشتن فرزند میسوزد و خواب و آرام ندارد. شمایلی که از پهلوان اسطورهای ایران ترسیم میشود، نسبتی با تصویر ذهنی مخاطب ندارد؛ چراکه مدام از سوی «آکومنه» مورد عتاب است و بهخاطر کشتن سهراب سرزنش میشنود. این شخصیت با بازی بانیپال شومون دیوی است در ذهن رستم و کنایههای او رستم را از اوج به حضیض میآورد. در مقابل، دیگر شخصیت درون افکار رستم یعنی سیرنگ (علی زندوکیلی) به پهلوان نامی ایران دلداری میدهد و به مخاطب یادآوری میکند که چرا فرزندکشی اتفاق افتاده است. در این کشاکش، تماشاچی مدام میان دو حس متضاد در تلاطم است. نویسنده و کارگردان از این جدال خاص و متفاوت بهره میگیرند و رستم در پایان نمایش اقرار میکند که سهراب را کشت چون نه فرزند او، بلکه پهلوان سرزمین توران دشمن ایران بوده است. اینجا فردیت کنار میرود و رستم خود ایران میشود. خوانش جدید از داستان سترگ فردوسی توام با خطر بوده اما خوشبختانه تماشاچی به این درک میرسد که فرزندکشی امری قبیح است و درعینحال باور میکند که همهچیز فدای وطن میشود. در همین حوالی، قطعه حماسی و احساسی «وطن» با صدای زندوکیلی به کمک نتیجهگیری میآید و تماشاچیان یکصدا نام ایران را فریاد میزنند. چنین تمهیداتی نبرد رستم و سهراب را از تبدیل شدن به اثری ملالانگیز نجات میدهد. نمایش علاوهبر موسیقی و آوازهای دلنشین زندوکیلی، از ابزارهای دیگر مثل صحنه، دکور، نور، حرکات و... بهره میبرد. اتفاقی که باعث میشود افت داستان در میانه روایت، کمتر به چشم بیاید. بااینحال نقد جدی به نبرد رستم و سهراب همین کم ملاط شدن قصه در اواسط کار است. بههرحال صحبت از شاهنامه بهعنوان اثری سرشار از قصه و اتفاق است و در فرآیند تبدیل داستانی از آن به نمایش باید دقیقتر و با وسواس بیشتر عمل کرد.
درباره لحظه «فرزندکشی» نیز تراژدی به اوج نمیرسد. روایتی معروف هست که در روزگار نهچندان دور، مردم از نقال میخواستند بهسرعت از ماجرای کشته شدن سهراب به دست رستم عبور کند! چون یارای شنیدن دوباره آن را نداشتند. نویسنده و کارگردان نبرد رستم و سهراب اما ضربه محکم به تماشاچی نمیزنند. در میان بازیگران، علی زندوکیلی و بانیپال شومون فراتر از انتظار هستند. آنها همراهانی قابلباور برای رستم محسوب میشوند و در ترسیم دو شخصیت مثبت و منفی بهاندازه و درست عمل میکنند. امیر آقایی از پس خلق یک رستم نالان برآمده و درعینحال استفادهای خوب از بدن او شده. تلاش سینا مهراد در نقش سهراب و پردیس احمدیه در نقش گرد آفرین اما واجد نقد است؛ هرچند در کلیت نمایش، جای خود را باز کردهاند. سهم الناز شاکردوست و نقش تهمینه از نمایش زیاد نیست اما همان را هم نمیتواند بهخوبی انجام دهد. این را هم از یاد نبریم که فضای ورزشگاه تنیس مجموعه فرهنگی- ورزشی انقلاب اجازه قضاوت کامل درباره عملکرد بازیگران نمیدهد. اتفاق مبارکی است که این مکان پس از سالها مورداستفاده قرار گرفته اما انتظار زیادی است اگر توقع داشته باشیم، با صحنهای از جنس سالنهای مخصوص نمایش مواجه باشیم. کارگردان خود به این نکته واقف بوده و درعوض، استفادهای کامل از فضای بزرگ ورزشگاه برده است. «نبرد رستم و سهراب» با همه ضعفها و قوتها اثری غرورآفرین است که حس میهنپرستی مخاطب را برمیانگیزد و آنها را با حالی خوش نسبت به وطن تنها میگذارد.