زینب مرزوقی، خبرنگار گروه نقد روز: روز گذشته جلسه بررسی صلاحیت وزرای پیشنهادی در صحن علنی مجلس و با حضور رئیسجمهور برگزار شد. یکی از وزرایی که صلاحیت آن در صحن بررسی شد و خودش نیز در دفاع از برنامه ارائهشدهاش نطق کرد علیرضا کاظمی، وزیر پیشنهادی آموزشوپرورش است. کاظمی 23 مردادماه برنامهاش را در قالب 26 صفحه همراه با رزومه به مجلس ارائه کرده بود. در این برنامه هفت رویکرد اصلی برای دولت چهاردهم در حوزه آموزشوپرورش شرح داده شده بود: «توسعه عدالت و برابری آموزش باکیفیت برای همه دانشآموزان، تضمین کیفیت آموزشوپرورش در مدارس دولتی، صیانت از کرامت و منزلت معلمان و دانشآموزان، مردمیسازی و مشارکت عمومی، خیرین و بخش غیردولتی، آموزشوپرورش رکن اساسی پیشرفت ایران اسلامی، توسعه و تعمیق برنامه درسی و تقویت و توسعه فعالیتهای فرهنگی، پرورشی مبتنیبر فناوریهای نوین و هوش مصنوعی». با وجود اینکه کاظمی در برنامه پیشنهادی خود تنها به بدیهیات حوزه آموزشوپرورش مانند بازگشایی مطلوب مدارس در مهرماه 1403، پیگیری و پرداخت معوقات فرهنگیان و بازنشستگان و ساماندهی معلمان برای جبران کمبود معلم پرداخته بود اما پس از نطق وزیر پیشنهادی، هیچ یک از اعضای کمیسیون آموزش به مخالفت وی هیچگونه اظهارنظر و ابهامی وارد نکردند. برنامه وزیر پیشنهادی آموزشوپرورش بهطور کلی تلفیقی از سند تحول و برنامه هفتم توسعه است. در این میان اما نقطه امید کلیات ارائهشده توسط وزیر پیشنهادی آموزشوپرورش، تاکید و تایید ویژه او به بازماندگان از تحصیل است. در آن سوی ماجرا اما ابهام موضع کاظمی در مساله مهم آموزش خصوصی است. متاسفانه در برنامه منتشرشده و حتی نطق وزیر پیشنهادی، هیچگونه موضعی نسبت به مدارس غیردولتی و آموزش پولی اتخاذ نشده است و مشخص نیست که در چهار سال آینده باید شاهد بیشتر شدن مدارس غیردولتی و تضعیف مدارس دولتی باشیم یا این بار وزیر آموزشوپرورش ظرفیت خود را روی توجه به مدارس دولتی متمرکز خواهد کرد؟ همچنین از ابهامات دیگر این برنامه، نامشخص بودن اولویتهای کوتاهمدت و بلندمدت است، یعنی معلوم نیست که وزیر برای کمبود معلم، تراکم بالای کلاسهای درس و کیفیت پایین مدارس دولتی و در کوتاهمدت چه برنامهای دارد؟
عبداللهی: نقاط ضعف و نقاط قوت برنامه وزیر آموزشوپرورش را باید کنار هم ببینیم
محمدصادق عبداللهی، مدیرگروه آموزشوپرورش مرکز پژوهشهای مجلس از منتقدان به برنامه وزیر آموزشوپرورش است. او در گفتوگو با «فرهیختگان» میگوید: «ما برای اینکه برنامه آقای کاظمی را نقد کنیم باید به این نکته توجه کنیم که برنامه متاسفانه یکشبه یا نهایتا دوروزه یا دوشبه نوشته شده است. برنامهای که اینگونه نوشته میشود، شاید توقعها را از یک برنامه پاسخ ندهد. این یک عیب است که از ساختار انتخاب وزیر به وجود آمده است. تا شبی که قرار بود وزرا معرفی شوند، نام فرد دیگری برای آموزشوپرورش مطرح بود. خبرگزاریها نام فرد دیگری را به میان آورده بودند. بهیکباره فردا صبح، ما با گزینه جدیدی مواجه شدیم. این یک ضعف در فرآیند انتخاب وزیر است و سایه آن روی برنامه ارائهشده هم سنگین است.» عبداللهی اما درباره خود برنامه میگوید: «خود برنامه آقای کاظمی را که نگاه میکنیم چند بخش داریم. چه اولویتها، چه رویکردها و چه برنامهها. برنامه ارائهشده هم نقاط ضعفی دارد و هم نقاط ضعف. اگر بگوییم تنها نقطه ضعف دارد بیانصافی در حق وزیر پیشنهادی است. اگر تنها نقطه قوت را هم بخواهیم ببینیم باز هم این مشکل است. در این برنامه صحبت از جذب کودکان بازمانده از تحصیل است و بیانصافی است که تماما برنامه را یک برنامه ناقص ببینیم. مشخصا در این گزارش یک آسیبشناسی خوبی از وضعیت آموزشوپرورش شده است و آن هم نه با اتکا به بحثهای کلیشهای که عمدتا میشنویم. به هرحال در برنامه ارائهشده به روندهایی اشاره کرده است که این روندها آسیبزا و مشکلآفرینند. این مساله یک مساله خوبی است؛ چراکه نگاه فرد یک نگاه رویهای باشد. مثلا تعدد مراجع سیاستگذاری مشکلی است که آموزشوپرورش از آن رنج میبرد. ناکارآمدی ساختار و تشکیلات سازمانی نکته مهمی است. تمرکززدایی مفرط در وزارتخانه و عدم تفویض اختیارات از مشکلات اساسی است و همه در بخش آسیبشناسی دیده شده و امر خوبی است.» او همچنین درباره نقاط قوت برنامه وزیر پیشنهادی آموزشوپرورش عنوان میکند: «چالشهای بازگشایی مدارس در اول مهرماه، بازگرداندن دانشآموزان بازمانده از تحصیل، مشکلات بخشی از نیروهای انسانی وزارت مانند معلمان خرید خدمات یا همین رتبهبندی معلمان در برنامه به آن توجه شده است. نقطه برجسته نیز در برنامه آقای کاظمی توجه به برنامه هفتم و اسناد بالادستی مانند سند تحول بنیادین است. میدانیم که در ادوار گذشته، سندهای موازی با این سند به وجود آمد که رهبر انقلاب با آنها مقابله کرد. چه سند2030 و چه سند انتظارات دولت از وزیر آموزشوپرورش؛ رهبر معظم انقلاب برای اجرای آنها مقابله کرد. امیدواریم که با برنامه آقای کاظمی دیگر سند موازی نبینیم. کمبود معلم در کنار توانمندسازی معلمان و توجه به امور فرهنگی و اجتماعی دانشآموزان نیز نکات قوت برنامه آقای کاظمی است.»
برنامه وزیر آموزشوپرورش تحتتاثیر اسناد بالادستی تنظیم شده است
عبداللهی درباره نقاط ضعف برنامه وزیر پیشنهادی آموزشوپرورش نیز میگوید: «یکی از نقاط قوت برنامه توجه به سند تحول و برنامه هفتم توسعه بود. اما همین هم یک پاشنهآشیل و یک ضعف ایجاد کرده است. یعنی برنامه طوری است که انگار داریم سند تحول و برنامه هفتم میخوانیم. عینا مطالب کپیشده از سند تحول و برنامه هفتم است. مثلا بخشی از برنامه وزیر پیشنهادی آموزشوپرورش دسترسی برابر به آموزش باکیفیت است. همین به نقل از برنامه هفتم، برنامه هم هست. این نحوه برنامهریزی نیست. سند تحول و برنامه هفتم یک دسته اهداف را در یک چشمانداز مشخص تعریف کرده است. نمیشود همان چشماندازها و همان اهداف را بهعنوان برنامه خودمان ارائه دهیم. این یک نقطه ضعف حساب میشود؛ چراکه توقع میرفت ما ذیل سند تحول و برنامه هفتم، برنامه اجرایی ارائه دهیم. همینجا یک مساله دیگر مطرح میشود و آن این است که این برنامه ارائهشده از ایده خالی است. ایده نمیبینیم. وقتی میگویند که تمرکزگرایی در آموزشوپرورش آسیب است و قرار است که تمرکززدایی کنیم، سوال این است که ایده چیست و از چه ایده و سازوکاری قرار است به سمت تمرکززدایی بروید؟» مدیرگروه آموزشوپرورش مرکز پژوهشهای مجلس همچنین ادامه میدهد: «وقتی در برنامه گفته میشود قرار است تنوعبخشی به منابع درآمدی ایجاد شود، سوال این است از چه سازوکاری؟ از این مسائل در برنامه بسیار وجود دارد که بهدنبال آن میتوانیم بپرسیم ایده چیست؟ وقتی در برنامههای اولویتدار گفته شده یکی از برنامههای وزیر، رسیدگی به بازگشایی مدارس در ابتدای مهرماه است، هرکسی وزیر شود حتی اگر وزارتخانه وزیر هم نداشته باشد، همه پرسنل وزارتخانه تلاش میکنند اول مهرماه مدارس بازگشایی شوند. اینجا باید گفته شود دقیقا چه ایدهای برای بازشدن مطلوب مدارس وجود دارد؟ اکنون کمبود معلم وجود داشته و دولتهای قبل هم میدانند کمبود معلم وجود دارد. در برنامه گفته شده قرار است معلم کافی تامین شود. اما گفته نشده از چه ایدهای و از چه طریقی؟ یا میگویند تراکم کلاسهای درسی بالاست. بله؛ همه میدانیم اما ایده شما برای حل آن چیست؟ اینها خلأهای جدی این برنامه هستند که دیده نمیشوند.»
رویکردهای خاص وزیر در برنامه قابل مشاهده نیست
عبداللهی میگوید: «وقتی نقاط ضعف را میشماریم، در آخر میگوییم آقای آموزشوپرورش ما نفهمیدیم قرار است برای سالهای آتی چه رویکردی اتخاذ کنید؟ چه گفتمانی را قرار است جلو ببرید؟ شما تمام خوبیها را در برنامه جمعآوری کردید؛ چراکه مجموعهای از خوبیها را در سند تحول داریم. ما رویکردهای خاص یک وزیر را در برنامه مشاهده نمیکنیم. آسیبشناسی خوبی شده است اما آسیبشناسی، گفتمان ندارد. فردی میگوید قرار است برنامهای در پیش گرفته شود که از آموزشوپرورش تمرکززدایی شود. یا مثلا مهارتمحوری تقویت شود. بعد هم تمام اجزای برنامه را حول آن ایده مرکزی جهتدهی میکند. این مساله در برنامه ارائه شده خالی است. همانطور که گفته شد، نقطه قوت و نقطه ضعف برنامه وزیر آموزشوپرورش، سند تحول و برنامه توسعه هفتم است و یکجورهایی دچار اسناد بالادستیزدگی شده است.»
حسینی: ابهام برنامه وزیر پیشنهادی موضع او در رابطه با عدالت آموزشی است
همچنین در رابطه با برنامه ارائهشده توسط وزیر آموزشوپرورش، سیدمجید حسینی، استاد دانشگاه تهران معتقد است این برنامه یک نقطه قوت، یک نقطه ضعف و یک نقطه ابهام دارد. او میگوید: «به نظر من نقطه قوت برنامه که سالهاست من در موردش تاکید میکنم، توجه به بچههای محروم از تحصیل است. ما در کشور یک میلیون و 200 هزار بچه محروم از تحصیل داریم. در نتیجه کرونا و مدیریت خصوصی حجم این مساله زیاد شده است. نقطه قوت این برنامه این است که یک سهم اساسی برای این فرزندان ایران قائل شده است. نقطه ابهام برنامه هم این است که تا سطحی موضع خود را نسبت به آموزش خصوصی معلوم نکرده و به همین دلیل نیز ما متوجه نمیشویم موضعش نسبت به طبقاتی شدن آموزش چیست. البته خصوصیسازی آموزش هم فقط مدارس غیرانتفاعی نیست. طرحهای متعددی در آموزش وجود دارد که منجر بهخصوصیسازی میشود مثل طرح معلمان خرید خدمت. موضع وزیر نسبت به اینها روشن نیست؛ هرچند در برنامه نسبت به تکریم معلمان توجه جدی شده است و این میتواند این نوید را بدهد موضع آقای وزیر نسبت بهخصوصیسازی منفی است. بههرحال توجه به معلمان با ایدههای صندلی سفید، مدارس خصوصی و خرید خدمات در تناقض است.»
حسینی همچنین ادامه میدهد: «ابهام برنامه این است که چنین موضوعی صریحا در آن گفته نشده. نقطه ضعف برنامه هم این است که در آن کمتر به عدالت اشاره شده است. یکی از ملزومات کیفیت یادگیری عدالت در آموزش است. ما امروز مدارسی داریم که در سطح جهانی رقابت میکنند و دبیرستانهایی داریم که حتی معلم ندارند. در صحبتهای رئیسجمهور در مناظرات انتخاباتی هم این بود که چنین چیزی در کشور وجود دارد. طبیعتا این باید در برنامه وزیر هم دیده میشد. این نقطه ضعف در برنامه وزیر وجود دارد که به ایده رئیسجمهور توجه نشده است.» حسینی توضیح میدهد او درمجموع برنامه را واجد یک نقطه قوت، یک نقطه ابهام و یک نقطه ضعف میداند و امیدوار است که از طریق گفتوگوهایی که در مجلس شکل میگیرد هم ابهامات رفع شده و هم نقاط ضعف مطابق قولهای رئیسجمهور پوشش داده شود.
وزیر باید در برنامه جهتگیری اساسی را مشخص کند
این استاد دانشگاه همچنین میگوید: «من معتقد نیستم وزیر در برنامهای که به مجلس ارائه میدهد، باید وارد جزئیات شود. من معتقدم وزیر باید در برنامه، جهتگیری اساسی را که متفاوت با گذشته است، نشان دهد. بههرحال مردم رئیسجمهوری از جناح مقابل انتخاب کردهاند. مهمترین چیزی که باید وزرای گذشته نشان بدهند این است که نسبت به گذشته چه تفاوتی کردهاند. مثلا هدف آموزشوپرورش در دولتهای گذشته خصوصی شدن بوده است و مدارس غیرانتفاعی همه چیز آموزشوپرورش بودهاند. وزیر جدید در جهتگیری کلی باید بگوید چه تفاوتی با گذشته دارد. اگر قرار است که همان سیاستها تداوم پیدا کند پس چرا رئیسجمهور را عوض کردیم. به همین دلیل من ضعف برنامه را در کلیگویی آن نمیدانم. ضعف برنامه این است که چه جهتگیریهای جدیدی نسبت به گذشته دارد.»
او همچنین در ادامه تاکید میکند: «سند برنامه توسعه و سند تحول مثل قرآن است که به بعضی جاهایش ایمان دارند و به بعضی جاهایش نه. همه میروند قسمتهایی که دوست دارند را پررنگ میکنند و قسمتهایی دوست ندارند را حذف میکنند.
مثلا یکی از بخشهای مهم سند تحول آموزشوپرورش بند ۷ یعنی عدالت است. خیلی از وزرا علیرغم اینکه این بند یکی از مهمترین بندهای سند است ذرهای به آن توجه نکردهاند ولی گفتند ما طبق سند تحول پیش میرویم. وزرا بخشهایی از سند تحول که به خصوصی کردن مرتبط بوده را اجرایی کردهاند. پس نمیشود گفت پیش رفتن براساس سند تحول عامل آن بوده است. مهم این است که کدام بخش برجسته و کدام بخش حذف شده و از معرض توجه خارج میشوند.» حسینی در پایان عنوان میکند: «تمام امیدم این است که وزیر جدید تفاوت جهتگیریهای خودش را در رابطه با طبقاتی و مافیایی شدن آموزش که به از میان رفتن عدالت انجامیده در عمل نشان دهد.»