حانیه قاسمیان، خبرنگار گروه جهانشهر: جنبش حماس روز چهارشنبه- درست یک روز قبل از شروع دور جدید مذاکرات آتشبس در غزه- اعلام کرد در این مذاکرات شرکت نخواهد کرد. این مذاکرات پس از دعوتی که توسط میانجیهای قطری و مصری با همکاری ایالاتمتحده صادر شد و در اواخر شب ۸ آگوست منتشر شد، برگزار شد. این بیانیه که توسط سران واشنگتن، دوحه و قاهره منتشر شد، گامی آشکار برای اثرگذاری بر پاسخ محور مقاومت علیه رژیمصهیونیستی پس از ترورهای اخیر و عبور از خطوط قرمز بود. اگرچه بیانیه میانجیها بهطور ضمنی اشاره داشت که این دور مذاکرات سرنوشتساز خواهد بود، تصمیم حماس برای شرکت نکردن در این مذاکرات غیرمنتظره نبود. این امر به این دلیل قابلپیشبینی بود که رهبری حماس، پس از ترور اسماعیل هنیه، یحیی السنوار را بهعنوان رئیس جدید انتخاب کرد تا هدایت فعالیتهای حماس در داخل و خارج یکپارچه شود و وزن میدان افزایش یابد.
با نگاهی به مواضع مقامات صهیونیست و در راس آنها نتانیاهو میتوان دریافت در پس موافقتهای ظاهری رژیم با آتشبس، ارادهای جدی برای توقف ماشین کشتارش وجود ندارد. نتانیاهو برای بقای خود و موجودیت رژیم به گسترش جنگ نیاز دارد و از طرفی برای برداشتن فشار افکار عمومی و نیز از ترس پاسخ مقاومت، مزورانه در کنفرانس صلح شرکت میکند.
پاسخ قطعی
پیام روشن عدم شرکت حماس در مذاکرات آتشبس روز پنجشنبه این بود که حماس همچون باقی اضلاع مقاومت و ایران، این آتشبس را حیلهای از سوی ایالاتمتحده و رژیمصهیونیستی میداند. ایران، حزبالله و یمن آمادهاند تا به رژیمصهیونیستی پس از ترور رئیس دفتر سیاسی جنبش مقاومت اسلامی (حماس)، اسماعیل هنیه در تهران و ترور فواد شکر فرمانده نظامی حزبالله در ضاحیه جنوبی بیروت و همچنین حمله به بندر الحدیده پاسخ دهند. اما این گروهها هنوز اعلام نکردهاند که آیا عملیاتهای نظامیشان بهصورت متحد و هماهنگ خواهد بود یا هر جبهه بهتنهایی براساس تواناییها و هدفگذاریهای خود عمل خواهد کرد. تاکیدات مکرر از سوی رهبری ایران، حزبالله و یمن نشان داده پاسخ اجتنابناپذیر است و این پاسخ بهطور قاطع و فراتر از قواعد درگیری کنونی خواهد بود؛ چراکه بهگفته سیدحسن نصرالله، رژیم خطوط قرمز را رد کرده است. از سوی دیگر رژیمصهیونیستی تهدید کرده به حملات پاسخ خواهد داد و هشدارهای حامیان غربیاش نشان میدهد این روند جدید از حملات و پاسخهای متقابل میتواند به یک جنگ منطقهای تبدیل شود.
بازیهای معمول نتانیاهو
با وجود اعلام سریع دفتر نخستوزیر رژیمصهیونیستی درباره شرکت در دور جدید مذاکرات، شواهد نشان میدهد بنیامین نتانیاهو همچنان به بازیهای همیشگی خود ادامه میدهد و قصد ندارد وارد مسیری جدی برای آتشبس شود. همچنین قصد ندارد از شروط جدیدی عقبنشینی کند که میداند موردقبول مقاومت نوار غزه نیست. نتانیاهو و دستگاههای رسانهای او، هم در داخل و هم در سطح بینالمللی، از وجود بحثهای جدی میان نخستوزیر رژیمصهیونیستی و هیات مذاکرهکننده و میان نخستوزیر و کابینه امنیتی درباره مذاکرات و اختیارات هیات مذاکرهکننده صحبت میکنند. اما این بگومگوها با هدف ایجاد تصویری از جدیت او در برخورد با مذاکرات است، درحالیکه این بازیها آنقدر تکراری شدهاند که بهنظر میرسد هر دور مذاکرات تکرار دورهای قبلی باشد. نتانیاهو همچنان به شروط جدیدی پایبند است که فراتر از توافق قبلی با جو بایدن رئیسجمهور آمریکاست؛ توافقی که مقاومت با آن موافقت کرده بود. بهمحض اعلام گسترش اختیارات هیات مذاکرهکننده و اعلام برگزاری جلسات فشرده به مدت دو روز در دوحه، نتانیاهو همچنان بر شرطهای خود پایبند ماند و اعلام کرد ارتش رژیمصهیونیستی باید در محور فیلادلفیا بماند و بازگشت افراد از جنوب به شمال نوار غزه بررسی شود. این دو شرط دورهای قبلی مذاکرات را هم به بنبست کشانده بودند.
سنوار دست نتانیاهو را خوانده
حماس تصمیم گرفت در دور جاری مذاکرات شرکت نکند. این امر نشاندهنده تغییر در رویکرد این جنبش به مساله مذاکرات است. این تغییر به باور حماس برمیگردد که نتانیاهو از روند مذاکرات برای خرید زمان بیشتر و کسب مشروعیت برای ادامه جنگ استفاده میکند. حماس با خودداری از شرکت در این دور از مذاکرات، پیامی واضح میفرستد که فشار نظامی رژیمصهیونیستی نتایج متفاوتی بهبار خواهد آورد و مواضع این جنبش را در مذاکرات سختتر خواهد کرد. مقاومت معتقد است توافق دوم ژوئیه گذشته، آخرین چیزی است که میتوان در مذاکرات به آن پرداخت و این توافق حداقل قابلقبول و موردتوافق نیروهای مقاومت است. بنابراین هر مذاکرهای در آینده باید به بحث در مورد مکانیسمهای اجرایی توافقات قبلی محدود شود، نه شروط جدید نتانیاهو. حماس در مذاکرات را نبسته است، بلکه استراتژی مذاکراتی خود را براساس ارزیابی دورهای گذشته و شرایط فعلی منطقهای تغییر داده است. این تغییرات از نیاز ایالاتمتحده و کشورهای منطقه برای جلوگیری از جنگ منطقهای نشأت میگیرند. مقاومت در این دور مذاکرات معیاری برای مشارکت در مذاکرات آینده تعیین کرده که با بیانیه میانجیها مبنیبر آمادگی ارائه پیشنهاد نهایی برای حل مسائل اجرایی همخوانی دارد. حماس اعلام کرده در مذاکرات روی این معیار باز است و درصورت مشاهده جدیت در مذاکرات، آماده پاسخ است، اما اجازه نخواهد داد مذاکرات تنها به هدف جلوگیری از واکنش به جنایات رژیمصهیونیستی تبدیل شود.
هدف اعلامی: غزه؛ هدف واقعی: منطقه
نمیتوان دعوت اخیر به مذاکره را ادامه طبیعی مذاکرات پیشین میان مقاومت و رژیمصهیونیستی درطول ماههای جنگ دانست، بلکه این دعوت در زمینهای متفاوت صورت گرفته است؛ پس از آنکه رژیمصهیونیستی اقدام به ترور دو رهبر برجسته حزبالله و حماس در بیروت و تهران کرد. این اقدامات رژیمصهیونیستی تمام قواعد درگیری را بههم ریخت و منطقه را وارد مرحلهای از تشدید تنش کرد که نمیتوان واکنشهای آن را محدود کرد و خاورمیانه را در آستانه جنگ منطقهای قرار داد. همزمان با این دعوت، ایالاتمتحده تلاشهایی بینالمللی برای حمایت از مذاکرات و تاکید بر اهمیت دستیابی به آتشبس در نوار غزه آغاز کرد. رژیم نیز اعلام کرد در این مذاکرات مشارکت میکند که نشاندهنده هماهنگی این اقدام با ایالاتمتحده است. در همین حال تلاشهای مشترک برای تقویت قابلیتهای دفاعی و هجومی در خاورمیانه ادامه داشته و ایالاتمتحده در راستای «دفاع از رژیمصهیونیستی» اقدامات نظامی خاصی را در منطقه انجام داده است. پیشنهادهای مختلفی مطرحشده که بیان میکنند توقف جنگ در نوار غزه بهترین راه برای کاهش تنشهاست. به همین دلیل، این دعوت که از حمایت بینالمللی گستردهای برخوردار است؛ میتواند مسیری برای کاهش تنشها فراهم کند.
قواعد موازنه تغییر کرده
پس از ترور رهبران حزبالله و حماس و تهدیدهای این دو گروه برای پاسخگویی، تلاشهای میانجیگرانهای آغاز شد تا گزینههایی برای مهار تنشها پیدا کنند. این تلاشها شامل ارائه پیشنهادهایی بود که هم تهدید و هم ترغیب طرفهای مختلف مقاومت را دربر میگرفت. هدف این تلاشها جدا کردن مواضع طرفها از یکدیگر و جلوگیری از واکنشهایی بود که به یک جنگ غیرقابلکنترل منجر شود. در این وضعیت متصاعد، سوالی مطرح میشود؛ اینکه چرا رهبری رژیمصهیونیستی- بهویژه نتانیاهو- قواعد درگیری موجود را شکسته و با خطر کشاندن منطقه به جنگی گسترده مواجه شده است؟ آیا این اقدام نتانیاهو، بهویژه برای طولانی کردن مدت جنگ و باقی ماندن در قدرت، اقدامی بیپرواست یا دلایل دیگری برای این حملات وجود دارد؟ و آیا این حملات متوقف خواهد شد یا اینها حلقههایی در روند کلی است که منطقه را به جنگی گسترده خواهد کشاند؟ این تحولات نشان میدهد طرفی که میخواهد قواعد درگیری موجود را تغییر دهد نتانیاهو است، زیرا او معتقد است ثبات وضعیت کنونی و ادامه آن اهداف او را محقق نمیکند. توازن کنونی او را بهسوی تسویه سیاسی وادار میکند تا زندانیان غزه را بازگرداند و حملات پشتیبانی نظامی را- که گروههای مسلح محور مقاومت علیه رژیمصهیونیستی انجام میدهند- متوقف کند. اما نتانیاهو نمیخواهد بهای این تسویه سیاسی را بپردازد یا به ترتیبات ناشی از آن تن دهد؛ چراکه این موضوع باعث خواهد شد متحدان راستگرای افراطیاش، ایتمار بنغفیر و بزالل سموتریچ، از دولت کنارهگیری کنند و دولت سقوط کند. در این صورت نتانیاهو باید پاسخگوی ناکامیاش در جلوگیری از حمله ۷ اکتبر باشد و باید به اتهامات فساد پاسخ دهد که ممکن است منجر به زندانی شدن و پایان زندگی سیاسی او شود. وضعیت رژیمصهیونیستی به این صورت باقی خواهد ماند که حماس همچنان در غزه با آن درگیر است، حزبالله در جنوب لبنان و شمال فلسطین اشغالی با آن میجنگد و یمنیها مانع از عبور کشتیها بهسوی آن از طریق دریای سرخ میشوند. در این میان، ایران همچنان به توسعه تواناییهای موشکی خود ادامه میدهد و بهطور فزایندهای به دستیابی به مقدار کافی از اورانیوم غنیشده برای عبور از آستانه هستهای نزدیک میشود.
جنگافروزی، راه فرار نتانیاهو
ثبات وضعیت کنونی همچنین به روابط رژیمصهیونیستی با حامیان غربیاش آسیب میزند. ایالاتمتحده بارها از نتانیاهو خواسته به توافق با حماس اولویت دهد، زیرا این اقدام به آزادی اسرای صهیونیست و پایان حملات گروههای محور مقاومت منتهی میشود. فشارهای دولت ایالاتمتحده بر نتانیاهو پس از کنار رفتن بایدن از رقابتهای انتخاباتی و کاهش نیاز او به لابی یهودی برای بازگشت به قدرت افزایش یافته است. او همچنین میخواهد این پرونده را قبل از انتخابات حل کند تا به میزان حمایتش افزوده نشود و آن را به جانشینش، کامالا هریس واگذار نکند. این فشارها در دیدار نتانیاهو از واشنگتن و سخنرانی او در کنگره، در ۲۴ ژوئیه، مشهود بود. هریس از ریاست جلسه مشترک کنگره خودداری کرد و بیش از ۱۰۰ نماینده دموکرات آن را تحریم کردند. نانسی پلوسی، رئیس پیشین مجلس نمایندگان در حین سخنرانی، با خانوادههای اسرای صهیونیست در غزه دیدار کرد و سپس به سخنرانی نتانیاهو چنین واکنش نشان داد: «این بدترین سخنرانیای است که یک میهمان خارجی در تاریخ کنگره ارائه داده است.» در دیدار آنها در حاشیه سفر، بایدن و هریس بر ضرورت پیشبرد توافق با حماس تاکید کردند.
مقاومت، تنها مانع پیش روی اسرائیل
در درازمدت، انتخاب مسیر تسویه سیاسی، رژیمصهیونیستی را در یک بحران استراتژیک بیسابقه قرار میدهد. رژیمصهیونیستی دیگر گزینههایی که امنیتش را تضمین کند، در اختیار ندارد؛ نه قادر به تسلیم کردن دشمنانش با قدرت است و نه با پاداشهای اقتصادی برای پذیرش نظام آپارتاید. از سوی دیگر پس از آنکه کنست با اکثریت قاطع از تشکیل دولت فلسطینی امتناع کرد، حق تشکیل دولت مستقل فلسطینی را که در توافقنامه اسلو تصریح شده است، رد کرد. گزینه دیگر تنها استفاده از قدرت وادارکننده برای مجبور کردن فلسطینیها به مهاجرت یا پذیرش زندگی تحت نظام آپارتاید است اما مانع این شرط، باقی ماندن حماس بهعنوان یک قدرت نظامی و مشارکت گروههای متفق با ایران در پشتیبانی از مقاومت فلسطینی با تقویت قدرتشان بهمرور زمان است. اگر این گروهها به آتشبس دائم یا طولانیمدت دست یابند، تواناییهای نظامی خود را تقویت خواهند کرد و تهدید جدی برای امنیت رژیمصهیونیستی خواهند بود که آن را از فکر حمله به فلسطینیها بازمیدارد.
فرار از محاکمه
با همه این محاسبات، نتانیاهو تخمین زده موفقیت شرط نظامی به معنی از بین بردن ارتباط میان جبهه غزه و سایر جبهههای پشتیبانی است؛ چه در زمینههای نظامی و چه در زمینههای مالی و تجهیزاتی. به همین دلیل، او به حملات نظامی علیه حزبالله در لبنان و یمن و هدف قرار دادن داخل ایران روی آورده تا این جبههها را مجبور به انتخاب بین توقف پشتیبانی از مقاومت در غزه یا خطر جنگی تمامعیار کند. علاوهبر اینها، افزایش احتمال درگیری گسترده میتواند مدت جنگ را طولانی کند، بهطوریکه ائتلاف دولتی همچنان به قوت خود باقی بماند و نتانیاهو بهعنوان نخستوزیر باقی به فعالیت ادامه داده و از پاسخگویی و محاکمه فرار کند. در این صورت، پرونده اسرا در غزه به اولویتهای پایینتر منتقل خواهد شد و او مجبور به توافق با مقاومت نخواهد بود و ممکن است ایالاتمتحده تسلیحات موردنیاز رژیمصهیونیستی را که پیش از این متوقف کرده بود، دوباره ارسال کند و اجماع سیاسی داخلی را بازگرداند. ممکن است او حتی بتواند اقدامات انزوای بینالمللی را که بهموجب تصمیمات دیوان بینالمللی عدالت آغاز شده بود، معکوس کند و به حمایت جدید دست یابد. برخی ارزیابیهای او صحیح بوده، بهعنوانمثال ایالاتمتحده در ۱۰ آگوست کمک مالی به رژیمصهیونیستی به میزان 3.5 میلیارد دلار برای خرید تسلیحات از ایالاتمتحده تصویب کرد.
در مقابل، ایران و جبهههای پشتیبانی میخواهند ارتباط میان مقاومت فلسطینی و جبهههای پشتیبانی، قاعده جدیدی در توازن بازدارندگی باشد. به همین دلیل، آنها تصمیم به پاسخ به حملات رژیمصهیونیستی با حملات مشابه گرفتند، به امید اینکه هزینههای بالای این حملات و خطرات گسترش جنگ، نتانیاهو و دولت او و دیگر نیروهای سیاسی رژیمصهیونیستی را به پذیرش واقعیت جدید قواعد درگیری وادار کند. سیدحسن نصرالله در سخنرانیاش در مورد ترور فرمانده شکر، به این نکته اشاره کرد که موفقیت رژیمصهیونیستی در نابودی مقاومت فلسطین، بهخطر افتادن امنیت جهان عرب و منطقه خاورمیانه است او همچنین متعهد شد از وقوع چنین وضعیتی جلوگیری کند. با توجه به این دینامیکها، اقدام رژیمصهیونیستی به انجام حملات پرهزینه به جبهههای پشتیبانی، نه بهعنوان یک حالت اضطراری یا ارزیابی موقت از سوی نتانیاهو، بلکه بهعنوان روندی بلندمدت از سوی رهبری رژیمصهیونیستی بهنظر میرسد. هدف این روند، از بین بردن ارتباط عملیاتی میان گروههای مقاومت فلسطینی و جبهههای پشتیبانی است. این تاکتیک بهعنوان بخشی از راهبرد آنها برای تسلیم کردن فلسطینیها و تحمیل شرایط خود به آنها با استفاده از قدرت است. در مقابل، جبهههای پشتیبانی بر حفظ این توازن جدید به وجود آمده پس از وعده صادق تاکید دارد تا رژیمصهیونیستی را از دستیابی به هدفش از طریق استفاده از گزینه نظامی بازدارند.