سرزمین ایران با خشکسالی روبهرو است. این مساله و افزایش دما از اواسط بهار امسال تا امروز، بسیاری از جنگلها و مراتع کشور را در آتش سوزانده و مرگ روزبهروز درختان تا پایان فصل گرما را در پی داشته است اما گرمای هوا به خودی خود سبب آتشسوزی نمیشود، بسیاری از کارشناسان نیز «حضور عامل انسانی» را سبب آتشسوزیهای مداوم و گرمای هوا را عامل گسترده شدن آن میدانند. در آخرین مورد، بیش از 800 هکتار از اراضی جنگلی و مرتعی پارک ملی گلستان در آتشی 27 ساعته سوخت و خسارتی جبرانناپذیر به بار آورد. درختان سوخته دیگر زنده نخواهند شد، این درحالی است که 50 سال برای سبز شدن یک درخت زمان کوتاهی نیست.
متهم ردیف اول، انسان
محمدتقی عموزاده، معاون حفاظت و امور اراضی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری عوامل مختلف طبیعی و انسانی را بهعنوان دلیل آتشسوزیهای پیش آمده اعلام کرده و به فرهیختگان میگوید: نمیتوان جلوی عوامل طبیعی را در آتشسوزیهای غیرعمدی گرفت اما حضور عوامل انسانی دلیل عمده آتشسوزیهاست. گردشگران، کوهنوردان و شکارچیانی که با حضور طولانیمدت در طبیعت مجبور به روشن کردن آتش میشوند و بدون اطمینان از خاموش بودن آن از جنگل خارج میشوند از عاملان این اتفاق هستند.
با آغاز تابستان و فصل گردشگری، بسیاری از مردم روزهای تعطیل را به جنگلها و مراتع میروند و در سایه درخت و کنار رود آتش روشن میکنند و با رها کردن آتش و اشیای ذرهبینی مانند شیشه، علوفههای خشک، گون و درختان کوچکتر را به آتش میکشند. عموزاده ادامه میدهد: «یک نسیم ملایم کافی است تا آتش گسترده شود. علوفه مانند باروت عمل میکند، کافی است چوب کبریتی در آن بیفتد تا جنگلی را به آتش بکشد.»
علاوهبر این برخی کشاورزان براساس باوری غلط «پس چر» مزارع را آتش میزنند و با بیمبالاتی زمینه را برای سوختن مراتع و درختان آماده میکنند. بهطوری که مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان لرستان پیشتر با اشاره به آمار بالای آتشسوزی مراتع و جنگلهای پلدختر، از آمار 42 درصدی آتشسوزیهایی که توسط کشاورزان انجام شده، خبر داده بود. عموزاده با تاکید بر قصور و بیمبالاتی انسان بهعنوان عمده عوامل آتشسوزی، عوامل عمدی انسانی را نیز یکی از مواردی میداند که کمتر اتفاق میافتد و میافزاید: گاهی فردی که قصد تصاحب زمینی در کنار جنگل و مرتع را دارد، با آتشزدن جنگل مقدمات کار خود را فراهم میکند یا فردی که در رابطه با تقاضایی از سازمان جنگلها به اهداف و انتظاراتش نرسیده، با این روش قصد انتقامگیری دارد.
قانون اجازه استخدام نیرو نمیدهد
معاون حفاظت و امور اراضی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری یکی از مشکلات مهم در آتشسوزیهای جنگلی را کشف دیر هنگام حریق میداند و میگوید: نبود نیروی حفاظتی کافی دلیل این اتفاق است، بهطوری که از ساعت 22 به بعد ماموری در جنگل نیست و حریق به موقع کشف نمیشود.براساس استاندارد جهانی برای حفاظت از منابع طبیعی، در هر هزار هکتار عرصه جنگلی یک مامور حفاظت فیزیکی وجود دارد اما به گفته عموزاده ما تا استاندارد جهانی فاصله زیادی داریم. در جنگلهای پهنبرگ شمال کشور، برای هر پنج هزار هکتار یک نیروی حفاظتی و درجنگلهای دیگر ایران برای هر 15 هزار هکتار یک نیرو وجود دارد. در حالی که در کل عرصهها برای میانگین هر 60 هزار هکتار، هشت نیروی حفاظتی نیاز است، این وسعت برای ما تنها با یک مامور حفاظت میشود.
عموزاده به کمبود شدید نیروی انسانی در ارتفاعات اشاره میکند و میگوید: برای 12 میلیون هکتار جنگل، 84 میلیون هکتار مرتع و 32 میلیون هکتار بیابان به 14 هزار نیروی حفاظتی احتیاج داریم یعنی در هر هشت هزار هکتار یک نیرو، اما تمام عرصه منابع طبیعی ایران با 1800 نفر نیروی حفاظتی اداره میشود. حدود چهار سال پیش این رقم به 3200 نفر میرسید اما با بازنشسته شدن نیمی از نیروها و جلوگیری قانون از استخدام نیروهای حفاظتی همین تعداد باقی ماند و مدت هاست در خواست سازمان برای استخدام نیرو بیجواب مانده است.به گفته این مقام مسئول در قوانین بودجه قید شده که هرگونه جذب نیروی قراردادی و شرکتی در دستگاههای اجرایی ممنوع است.
نبود چرخبال، بزرگترین مشکل
در مواقع صعبالعبور بودن منطقه به چرخبال احتیاج است اما به گفته معاون حفاظت و امور اراضی سازمان جنگلها پروسه درخواست فرستادن چرخبال از طرف ارتش زمان زیادی میبرد. به همین خاطر سازمان حفاظت و امور اراضی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور طرح «سامانه سنجش از راه دور ماهوارهای» را ارائه کرده تا سرعت کشف حریق افزایش یابد. براساس این طرح که برای راهاندازی آن با سازمان فضایی کشور قراردادی منعقد شده، سازمان توانسته است با اعتبارات محدود از این سامانه برای کشف زودهنگام حریق بهره ببرد. اگر چه عموزاده میگوید: ارسال این تصاویر ماهوارهای در تمام دنیا آنلاین است و یک ساعت زمان میبرد اما برای ما به صورت آفلاین است و دریافت اطلاعات هشت ساعت به طول میانجامد. به هر حال هنوز بودجه کافی برای اجرای کامل این طرح داده نشده و کار اجرایی بودجه میخواهد.
جبران آتشسوزیها آسان نیست
براساس آمار گفته معاون حفاظت و امور اراضی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری آتشسوزیهای امسال به لحاظ تعداد در برخی استانها افزایش یافته است، هرچند از نظر سطح و عمق حریق کاهش داشتهاند. این مقام مسئول با اشاره به مسئولیت سازمان حفاظت محیطزیست در امور حفاظت از جنگلها میگوید: این سازمان از پس مدیریت و حفاظت جنگل گلستان خوب بر نیامده و سازوکار خوبی برای پیشگیری از آتشسوزیها نداشته است. جبران این آتشسوزیها نیز آسان نیست. محمدتقی عموزاده ایجاد راههای دسترسی به جنگل در مسیرهای صعبالعبور مبتنیبر مطالعه اصول حفاظتی ایجاد، حفر کانال، آتشبر و تیغه انداختن و همچنین مدیریت ورود و خروج عوامل انسانی را روشهایی میداند که با انجام آنها از ایجاد آتشسوزی پیشگیری میشود.