مترجم: شیوا مقانلو
ابتدا به جامعه ادبی ایران، مترجمان، نویسندگان و مخاطبان و تمام کتابخوانهایی که در کودکی و بزرگسالی با خواندن کتابهای نجف دریابندری بهافقهای جدید نظر انداختند و دنیاهای جدید را شناختند و یکقدم از جایی که بودند جلوتر آمدند، تسلیت عرض میکنم. حرفهای زیادی درباره دریابندری میتوان گفت که خیلیها کلیشهای و البته درست است؛ اما خیلی حرفها هست که هنوز نگفته مانده، چون باید آثار ایشان را بیشتر و جدیتر بررسی و تحلیل کنیم تا بتوانیم این ابعاد جدید را مستند و درست بیان کنیم. درمورد آقای دریابندری ویژهنامههای زیادی در مطبوعات داشتیم، فیلمهای مستندی درباره ایشان ساخته شده، مصاحبههایی زیادی درموردشان یا با خودشان انجام شده که گاه به شکل کتاب هم منتشر شده است؛ اما هنوز حق مطلب ادا نشده و جا دارد بیش از اینها تحقیقات علمی درباره شیوه کاری ایشان انجام شود.
جامعالاطراف بودن دریابندری یکی از مشخصترین ویژگیهایی است که در آثار ایشان بهچشم میخورد. شما با مترجمی روبهرو هستید که از یک سو آثار ماجرایی عرفا مناسب نوجوانان همانند «هکلبری فین» را ترجمه کرده و از سوی دیگر کتابهای معروف و سنگین حوزه بزرگسال همانند کارهای همینگوی و فاکنر را؛ از یک طرف سراغ فلسفه رفته و به درستترین شیوه فهم فلسفی آثار برتراند راسل را ممکن کرده و از سوی دیگر سراغ یکی از مهمترین منابع سینمایی یعنی تاریخ سینمای آرتور نایت رفته و کتابی را ترجمه کرده است که هنوز برای متخصصان سینمایی و دانشجویان سینما از منابع اصلی تاریخ سینما بهشمار میرود. این نشاندهنده ذهن جاهطلب، پویا و مسلطی است که در خود این قدرت را میبیند تا سراغ حوزههای مختلف برود و البته نتیجه کار همیشه بهگونهای است که این قدرت تایید میشود؛ یعنی ما با ترجمههایی روبهرو هستیم که نشان میدهد انتخاب آقای دریابندری درست بوده است و ایشان به بهترین شکل از حیث علمی، از پس آن کار برآمدهاند.
در کنار این، بحث زبان مخصوص ترجمه ایشان مطرح است و انتخاب واژگان فارسیای که نجف دریابندری برای کتابهای خود دارد. این ویژگی بههمان اندازه جامعالاطراف بودن ایشان در انتخاب شکلها و ژانرهای مختلف کتاب برای ترجمه، مهم و شایان توجه است. تسلط بینظیر زبانی دریابندری جای تحقیق و تامل بسیار دارد؛ ایشان در عین وفاداری به متن اصلی و زبان مبدا کتابها که در هر کتاب کاملا متفاوت است، درنهایت فارسی خاصی برای هر اثر خلق میکند که نوعی وفاداری بهزبان مقصد یا فارسی هم هست؛ یعنی بدون اینکه خیانتی از نظر صحت ترجمهای بهزبان مبدا و نویسنده کتاب کند، کتاب را در زبان مقصد کاملا مال خود میکند؛ و این هنر بزرگی است که از عهده هرکسی برنمیآید.
در کارهای آقای دریابندری شاهد هستید که لحنی که برای کتابی همچون «بازمانده روز» دارد با لحنی که برای «پیامبر و دیوانه» دارد یا با لحنی که برای «گوربهگور» است، تفاوت میکند چون از سهشیوه و سهنویسنده مختلف میآید؛ ولی درعینحال که لحنها سر جای خود با صحتوسلامت کامل حفظ میشود، امضای دریابندری در همه این کتابها وجود دارد. منظورم از امضا، شیوه و سبک فارسینویسی است که احاطه زیاد ایشان بر گنجینه لغت فارسی و آشنایی با دامنه لغات فراوان را نشان میدهد. این امر بزرگترین حامی ترجمه دریابندری در رسیدن بهامضای شخصی است. او کلمات را میشناسد و میداند جایگاه هرکلمه در فارسی، معادل جایگاه کدام کلمه انگلیسی در مثلا زبان محاوره قرن 19 یا 20 آمریکاست و میتواند اینها را بهدرستی برابر هم قرار دهد.
از سوی دیگر، بهنظرم گرایش و علاقه ایشان به هنر سینما نیز در شکل کلی ترجمههایشان تاثیر داشته است. لحن دریابندری در هر فصل از یک رمان یا خط از داستان کوتاه، رنگامیزی و تقطیع درستی دارد و ریتم و ضربآهنگش در مقایسه با اصل متن انگلیسی بهدرستی حفظ شده است که بهنظرم از یک ذهن مسلط بهتصویر میآید.
سلیقه، سختگیری، تعهد و دانش نجف دریابندری باید الگوی تمام نسلهای مترجمان بعد از ایشان باشد. دریابندری با آثارش همیشه زنده است.