بر اساس آمارهای وزارت نیرو، ظرفیت نصب شده نیروگاههای کشور تا انتهای بهمنماه امسال به 98 هزار و 906 مگاوات رسیده است. این عدد در پایان بهمنماه سال گذشته 94 هزار و 538 مگاوات و در اسفندماه سال گذشته نیز 94 هزار و 579 مگاوات بوده که طی یک سال اخیر رشد 4462 مگاواتی یا 4.7 درصدی داشته است. اگر برآوردهای وزارت نیرو محقق شود، کل ظرفیت نصب شده نیروگاههای کشور در انتهای امسال به حولوحوش 100 هزار مگاوات خواهد رسید، بهطوریکه طبق اعلام سازمان ساتبا تا پایان بهمنماه ۱۴۰۴ ظرفیت نصب شده نیروگاههای تجدیدپذیر به ۴۱۶۲ مگاوات رسیده و این عدد در انتهای اسفندماه حولوحوش 5 هزار مگاوات خواهد بود. به عبارتی، باتوجهبه اینکه رسیدن ظرفیت نصب شده نیروگاههای تجدیدپذیر به عدد 5 هزار مگاوات در پایان امسال به معنی اضافهشدن 838 مگاوات به کل ظرفیت نصب شده برق کشور خواهد بود، در انتهای اسفندماه کل ظرفیت نصب شده شبکه نیروگاهی کشور به عدد 99 هزار و 744 مگاوات میرسد.
تحقق 5 هزار مگاوات تجدیدپذیرها تا پایان اسفند
بر اساس آمارهای ساتبا از وضعیت نیروگاههای تجدیدپذیر و پاک کشور، از ۹۸۹۰۶ مگاوات ظرفیت نصبشده نیروگاهی کشور تا پایان بهمنماه ۱۴۰۴ حدود ۴۱۶۲ مگاوات مربوط به انرژیهای تجدیدپذیر است. در ترکیب فناوریها، انرژی خورشیدی با 3629 مگاوات بیشترین سهم را دارد. همچنین بر اساس این گزارش، توسعه سامانههای خورشیدی مقیاس کوچک با مشارکت مردم رشد ۱۸۵ درصدی یافته است.
از نظر پراکندگی استانهای پیشرو در توسعه تجدیدپذیرها، استان مرکزی با ۶۴۵ مگاوات در صدر ظرفیت نصبشده قرار دارد و پس از آن اصفهان با ۴۱۶ مگاوات، یزد با ۳۵۷ مگاوات، کرمان با ۳۴۶ مگاوات، آذربایجان شرقی با ۲۶۹ مگاوات، خراسان رضوی با ۲۵۴ مگاوات، فارس با ۲۲۴ مگاوات، سمنان با ۲۲۱ مگاوات، قزوین با ۲۱۶ مگاوات و البرز با ۱۴۹ مگاوات در جایگاه بعدی قرار گرفتهاند.
در روزهای گذشته جعفر محمدنژاد سیگارودی، معاون سرمایهگذاری ساتبا با اشاره به افتتاح ۷۵۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی در دهه فجر با حضور رئیسجمهور، اضافه کرد: «از ظرفیت ۴ هزار و ۲۰۰ مگاوات عبور کردیم و به ۵ هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر تا پایان سال خواهیم رسید.»
معاون سرمایهگذاری ساتبا از نصب حدود ۵۳ هزار نیروگاه خورشیدی کوچک مقیاس برای تولید برق در روستاها تاکنون خبر داد و گفت با حمایت و کمک نهادهای مردمی بهویژه در یکی دو سال گذشته در روستاها و مناطق کمتر توسعهیافته کشور، تسهیلات خوبی برای نصب نیروگاههای خورشیدی توسط روستاییان فراهم شده و اگر این مدل مشارکت مردم و نهادهای حمایتی بهعنوان پشتیبان قرار گیرد، حتماً نتیجه خوبی در توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر در مناطق کمبرخوردار رقم خواهد خورد.
رکورد ۴۵ساله احداث نیروگاه برق شکست
مرور دادههای ۴۵ساله وزارت نیرو نشان میدهد در سال 1630 کل ظرفیت نصب شده شبکه نیروگاهی کشور حدود 10 هزار و 232 مگاوات بوده که تاکنون این عدد به حولوحوش 99 هزار مگاوات رسیده است. به عبارتی، طی 45 سال اخیر ظرفیت نصب شده شبکه برق ایران حدود 10 برابر شده است.
اما توسعه ظرفیت اسمی شبکه برق ایران بهصورت متوازن صورت نگرفته است؛ بهطوریکه این توسعه در برخی سالها همپای افزایش جمعیت و افزایش ظرفیت تولیدی کشور بوده و در برخی سالها نیز دچار عقبماندگی بوده است. برای نمونه، در سالهای 1360 تا 1370 توسعه شبکه برق ایران بسیار ضعیف و کند پیش رفته و سالانه بین 600 تا 700 مگاوات و در برخی سالها حتی 50 تا 80 مگاوات به ظرفیت نصب شده شبکه برق کشور افزوده شده است. اما از سال 1371 تا 1374 این روند با سرعت قابل توجهی پیش رفته و سپس در سالهای 1375 تا 1378 بازهم این روند افت و خیز داشته و از 1.5 تا 2 هزار مگاوات ظرفیت نصب شده در سالهای 1371 تا 1374 به 500 تا 800 مگاوات کاهش یافته است. اوج توسعه صنعت برق ایران در سالهای 1381 تا 1391 صورت گرفته که ایران علاوه بر دسترسی به فناوریهای نوین ساخت نیروگاه (سالهای قبل از تحریم) به منابع نفتی هنگفتی نیز دسترسی داشت که توسعه شبکه نیروگاههای دولتی و بخش خصوصی را امکانپذیر میساخت. در سمت دولت، دسترسی دولت به منابع عظیم درآمدهای نفتی و در سمت بخش خصوصی نیز اعطای منابع ارزی چشمگیر در قابل تسهیلات ارزی صندوق ذخیره ارزی و منابع بانکی، دست بخش خصوصی را برای احداث نیروگاهها باز کرد. همچنین در این دوره کمترین نوسان نرخ ارز رخ داده که در ترغیب بخش خصوصی برای سرمایهگذاریهای ارزی بسیار حساس و ضروری است.
مقطع 1392 تا 1403 برای صنعت نیروگاهای ایران سالهای بسیار حساسی است. در پی دو تحریم ظالمانه سالهای 1391 و 1397 دسترسی دولت ایران به منابع عظیم درآمدهای نفتی به شدت کاهش یافت. این اتفاق از دو منظر بر توسعه صنعت برق کشور اثر منفی داشت. اولاً موجب شد دولت منابع ارزی کمتری برای توسعه شبکه برق تخصیص دهد. ثانیاً با کاهش درآمدهای نفتی، دولت که قبلاً ضرر و زیان شبکه برق را با منابع نفتی در بودجه سالانه جبران میکرد، این بار منابع زیادی برای جبران ارزانفروشی برق نداشت. بخش خصوصی نیز در فقدان منابع ارزی ارزانقیمت و پس از جهشهای ارزی عجیبوغریب در کنار ارزانفروشی برق، دیگر انگیزه کافی برای سرمایهگذاری در این صنعت را نداشت. این موضوعات باعث شد با کمتوجهی دولتها به حکمرانی انرژی (بیتوجهی به قیمتهای نسبی در صنعت برق)، مصرف برق از تولید آن به سرعت پیشی گرفته و عدد ناترازی در ساعات پیک تابستان تا 17 هزار مگاوات نیز در دو سال اخیر برسد.
با روی کار آمدن دولت چهاردهم و تشدید قطعی برق صنایع و حتی خانگی در سال اول این دولت، موضوع توسعه با سرعت نیروگاههای تجدیدپذیر و بهویژه نیروگاههای خورشیدی در دستور کار دولت قرار گرفت. بررسیها نشان میدهد هرچند دولت چهاردهم نیز تاکنون موفق نشده ناترازی را به طور کامل رفع کند و احتمالاً رفع کامل آن زمان بر خواهد بود، اما حتی بدون اضافهشدن ظرفیت نصب شده در اسفندماه امسال، توسعه ظرفیتهای جدید شبکه نیروگاهی کشور طی ۱۱ماهه امسال رکورد 15 سال اخیر را شکسته است. طبق آمارهای وزارت نیرو، در ۱۱ماهه امسال 4368 مگاوات ظرفیت جدید در شبکه نیروگاهی کشور نصب شده که اگر عدد 838 مگاوات در اسفندماه نیز محقق شود، کل ظرفیت نصب شده امسال به بیش از 5 هزار مگاوات میرسد که این عدد بالاترین ظرفیت نصب شده سالانه نیروگاههای کشور در طول 45 سال اخیر خواهد بود.
عجله پزشکیان برای تحقق 30 هزار مگاوات تجدیدپذیر
اخیراً محمدنژاد سیگارودی، معاون سرمایهگذاری ساتبا گفت با وجود برنامه هدفگذاری شده در برنامه هفتم توسعه و تکلیف قانونی وزارت نیرو برای تحقق ظرفیت ۱۲ هزار مگاواتی نیروگاههای تجدیدپذیر، اما دولت بر اساس پتانسیلهای سرزمینی در گسترش انرژیهای تجدیدپذیر، توسعه ۳۰ هزار مگاواتی نیروگاههای تجدیدپذیر را پیشبینی کرده و البته باتوجهبه ظرفیت مناسب در کشور و بهشرط تأمین منابع مالی، تحقق ۳۰ هزار مگاوات تا پایان کار دولت چهاردهم دور از انتظار نیست. محمدنژاد بیان کرد: «تقریباً تمامی نیروگاههای در دست احداث، از طریق بخش خصوصی در حال انجام است و از طریق مشارکت صندوق توسعه ملی، منابعی برای احداث هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر در اختیار سرمایهگذارانی که از ساتبا مجوزهای لازم را اخذ کردهاند قرار دادیم.» هدفگذاری تحقق ۳۰ هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر در حالی است که 20 بهمن امسال در مراسم بهرهبرداری از ۷۵۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی، زمانی که وزیر نیرو از تحقق هدفگذاری مذکور تا پایان دولت سخن میگفت، مسعود پزشکیان در پاسخ به وی گفت: «۳۰ هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر برای پایان دولت خیلی دیر است. ما باید سریعتر این کار را انجام دهیم. ما میخواهیم همه را تمام کنیم، تو میگویی تا پایان دولت؟»
توجه به حکمرانی انرژی پُل عبور از ناترازی
در این گزارش فرازوفرودهای توسعه نیروگاهها در صنعت برق ایران بررسی شد. نگاهی به این فراز و فرودها نشان داد که به دلیل کمتوجهی دولتها به حکمرانی انرژی (بیتوجهی به قیمتهای نسبی، اداره صنعت برق با حکمرانی اجتماعی و ارزانسازی برق برای ایجاد رضایت اجتماعی) توسعه صنعت برق در 45 سال اخیر به شدت با «جیبهای پُر و خالی» دولت در ارتباط بوده است. به عبارتی، هر زمانی دولتها در ایران نفت زیادی فروخته و به منابع عظیم درآمدهای ارزی دسترسی داشتهاند، علاوه بر اینکه ضرر و زیان ارزانفروشی برق را برای بخش دولتی و خصوصی جبران کردهاند، منابع ارزی ارزانی نیز برای توسعه این صنعت تزریق کردهاند. اما هر زمانی که این منابع به واسطه تحریمها یا قیمتهای جهانی نفت «ته کشیده»، سرعت توسعه صنعت برق افت چشمگیری داشته است. همچنین ارزانفروشی برق خود به طور قابل توجهی موجب افزایش مصرف خانگی، صنایع، بخش کشاورزی، خدمات، تجاری و عمومی نیز شده است.
مجموع این تحولات یعنی بیتوجهی به حکمرانی اقتصادی در حوزه انرژی منجر به تشدید ناترازی برق در کشور شده که در سالهای اخیر با افزایش شدید خاموشیها، دولت برخی اقدامات را برای مهار این ناترازی انجام داده است. این اقدامات شامل توجه به مدلهای مختلفی شامل خرید تضمینی برق تجدیدپذیر، سازوکار ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید، تابلوی سبز بورس انرژی و طرحهای تأمین برق صنایع و افزایش قیمتهای پلکانی بوده است.
درنهایت، پرواضح است حل بحران ناترازی انرژی در کشور صرفاً با تلفیق توسعه ظرفیتهای نصب شده یعنی توجه به بخش عرضه و همچنین توجه به حکمرانی اقتصادی امکانپذیر خواهد بود. به عبارتی، حتی توسعه چشمگیر عرضه برق بدون توجه به قیمتهای نسبی و بخش تقاضا نمیتواند به بحران ناترازی برق پایان دهد.