در روزهایی که دانشگاهها دیگر تنها محل تولید مقاله و مدرک تلقی نمیشوند و از آنها انتظار میرود به بازیگران اصلی حل مسائل واقعی صنعت و جامعه تبدیل شوند، نقش سیاستگذاری فناوری بیش از هر زمان دیگری موردتوجه قرار میگیرد. امروز مسیر حرکت از «ایده» به «محصول» و از «پژوهش» به «ثروتآفرینی» نه صرفاً از دل آزمایشگاهها، بلکه از بسترهای هوشمند مدیریتی، سامانههای دادهمحور و پیوندهای مؤثر با صنعت عبور میکند؛ مسیری که بدون طراحی سازوکارهای دقیق ارزیابی، حمایت و هدایت فعالیتهای فناورانه، دستیافتنی نیست. در همین چهارچوب، اداره کل سیاستگذاری و نظارت راهبردی دانشگاه آزاد اسلامی با مأموریتی تازه، در تلاش است تا با راهاندازی سامانههای رصد فعالیتهای فناورانه اعضای هیئتعلمی و دانشجویان، بازتعریف سازوکارهای حمایتی، توسعه بازار محصولات دانشبنیان و تدوین نقشه راه فناوری استانها، زیستبوم نوآوری دانشگاه را از یک ساختار پراکنده به یک شبکه منسجم، مسئلهمحور و اثرگذار تبدیل کند. در گفتوگو با جلال حیدربیگی، مدیرکل سیاستگذاری و نظارت راهبردی دانشگاه آزاد اسلامی نگاهی داشتهایم به اولویتهای سیاستگذاری در حوزه فناوری، برنامههای دانشگاه برای توسعه بازار محصولات دانشبنیان و چگونگی ارزیابی و پایش فعالیتهای فناورانه که در ادامه مشروح آن را از نظر میگذرانید.
باتوجهبه مأموریتی که در حکم انتصاب شما برای حضور در اداره کل سیاستگذاری و نظارت راهبردی دانشگاه آزاد اسلامی تعریف شده، بهعنوان سؤال اول بفرمایید اولویتهای اصلی شما در این مسئولیت چیست؟ بهویژه اینکه در این حکم بر «راهاندازی و مدیریت سامانههای مرتبط با فعالیتهای فناورانه اعضای هیئتعلمی و دانشجویان» تأکید شده است؛ مشخصاً این سامانهها با چه اهدافی طراحی شدهاند و چه نقشی در توسعه نوآوری در دانشگاه ایفا خواهند کرد؟
اولویت اصلی ما در اداره کل سیاستگذاری و نظارت راهبردی، تسهیل و تقویت فعالیتهای فناورانه در زیستبوم دانشگاه است. سامانههایی که برای ارزیابی اعضای هیئتعلمی و دانشجویان فناور طراحی شدهاند نیز دقیقاً با همین هدف ساخته شدهاند. در واقع سامانهها برای ارزیابی هیئتعلمی و دانشجوی فناور با هدف بررسی و شناسایی اعضای هیئتعلمی و دانشجویانی طراحی شده است که فعالیتهای فناورانه در زیستبوم دانشگاه انجام میدهند. این سامانهها شفافسازی، رصد، پایش و تجمیع دادههای فناورانه را ممکن میکنند و مسیر دستیابی ایده به محصول را تسهیل میکنند.
این سامانه امکان توسعه فعالیتهای فناورانه و گسترش زیستبوم فناوری و نوآوری را فراهم میکند. علاوه بر این، ارائه مشوقهای مالی، مشاورهای و حمایتهای مختلف در حوزه فناوری، نقش مؤثری در ارتقای فعالیتها دارد. اعضای هیئتعلمی و دانشجویان بازوان اصلی و بازیگران مهم زیستبوم فناوری دانشگاهند. فعالیت منسجم و هدفمند این عزیزان یکی از ارکان ارتقای فعالیتهای فناورانه دانشگاه است و بهروزرسانی سامانهها با تمرکز بر این موضوع در حال پیگیری است.
دانشگاه آزاد اسلامی برای توسعه بازار و افزایش سهم محصولات دانشبنیان خود در اقتصاد کشور چه برنامههای عملیاتی را در دستور کار قرار داده است؟
برنامههای متنوعی در دستور کار داریم. از جمله تدوین بحث خرید محصولات هایتک واحدها، طراحی سامانههای هوشمند و فعالکردن سکوهای موجود مانند «آزادبازار» و «آزاداکسپو» و «چارسوق» که پیشتر طراحی و اجرا شدهاند. علاوه بر این، ایجاد مشوقهای مالی، حقوقی، تجاریسازی فناوریها، اتصال دانشگاه به صنعت، آموزش و مهارتهای کسبوکار ویژه مدیران در سطح واحدها و استانها نیز در دستور کار قرار دارد. توسعه پردیسها و شعب پارکهای علموفناوری و ایجاد ظرفیتهای جدید زیر ساخت فناوری نیز دنبال میشود.
دانشگاه آزاد با گستره جغرافیایی و پهنای فعالیت در سراسر ایران و با سرمایه انسانی عظیم هیئتعلمی و کارکنان، حدود یک و نیممیلیون دانشجو و شبکه عظیم فناوران و فعالان زیستبوم فناوری مستقر در مراکز رشد، سراها، پارکها و شرکتهای دانشبنیان میتواند بهعنوان موتور توسعه ملی عمل کند. ریاست محترم دانشگاه در جمع تشکلهای دانشجویی، دانشجویان را موتور محرکه حل مسئله معرفی کردند و در جمع معاونین پژوهشی نیز دانشگاه را به موتور توسعه کشور تشبیه کرده و اعلام کردند دانشگاه باید به نهاد حل مسئله تبدیل شود. این امر نشاندهنده این است که دانشگاه نقش خود و جایگاه ویژه خود را باید در نهادهای حل مسئله و حرکت به سمت حل چالشهای صنعت تثبیت کند و این اصل محور سیاستگذاری فناوری خواهد بود.
با تلاش و زحمات دفاتر ارتباط با صنعت، مسائل و چالشهای صنعت احصا میشوند و با سراهای نوآوری ادغام میشوند. سراهای نوآوری محل تبدیل نظام مسائل به راهحل و حل مسائل واقعی صنعتند و حضور فعال فناوران و اعضای هیئتعلمی در این فرایند باعث میشود مسائل باکیفیت و سرعت دقت حل شوند.
دکتر افشاری، معاون تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه، در گردهمایی پژوهشگران و معاونان پژوهشی تأکید کردهاند که فناوران موتور تحول دانشگاه هستند. برایناساس، فعالان حوزه فناوری میتوانند منشأ تحولات بزرگ و اثرگذار در دانشگاه و در ادامه در سطح جامعه باشند. در نهایت، با اجرای سیاستهای بالادستی ابلاغی و تمرکز بر مأموریتگرایی واحدها و همراستا کردن فعالیتهای فناورانه با سند و نقشه راه فناوری، انشاءالله دانشگاه در مسیر دستیابی به جایگاه اصلی و شایسته خود در زیستبوم فناوری کشور گام بر خواهد داشت.
مدل درآمدزایی پایدار و غیرشهریهای در دانشگاه آزاد اسلامی بر چه پایههایی استوار است و در معاونت تحقیقات، فناوری و نوآوری چه ظرفیتهایی برای تحقق آن پیشبینی شده است؟
درآمدسازی پایدار و غیرشهریهای در دانشگاه آزاد اسلامی، بر اساس اهداف مندرج در سند تحول و تعالی دانشگاه و در چهارچوب بسته کاری «توسعه فناوری، نوآوری و کارآفرینی» و همچنین راهکنشها و اهداف پیشبینیشده در بسته کاری «بهرهوری و پایداری اقتصادی» دنبال میشود. منابع و محلهای تحقق این نوع درآمدزایی بهصورت شفاف در سند مشخص شدهاند این منابع شامل تجاریسازی فناوریها، انعقاد قراردادها، ارائه خدمات تخصصی در آزمایشگاهها، بازتعریف مأموریتهای فناورانه، توسعه سراهای نوآوری با رویکرد حل مسئله، تقویت سازوکار دفاتر ارتباط با صنعت، تعریف نظام مسائل صنایع محلی، سرمایهگذاری هدفمند و حضور مؤثر در شرکتهای دانشبنیان هایتک میشود.
در کنار این اقدامات، با اعمال مدیریت هوشمندانه در حوزه هزینهها و اجرای سیاستهای مالی منسجم، امکان دستیابی به مدل پایدار سیاستگذاری در حوزه درآمدزایی فراهم میشود. این رویکردها بهصورت کاملاً شفاف در بندهای اهداف سند تحول ذکر شدهاند. سیاستگذاری فناوری نیز همراستا با اهداف، اقدامات و راهکنشهایی که در بستههای مذکور طراحی، مهندسی و ابلاغ شدهاند گام برمیدارد.
ارزیابی و پایش فعالیتهای فناورانه در دانشگاه آزاد بر چه مبنایی انجام میشود و چگونه به بهبود کیفیت این فعالیتها کمک میکند؟
ارزیابی فعالیتهای فناورانه در دانشگاه آزاد اسلامی بهصورت مستمر، هوشمند و دادهمحور انجام میشود و بر پایش خروجیها، استفاده از بازخوردها و بهرهگیری از خرد جمعی استوار است. در این مسیر، از نظرات و مشورتهای صاحبنظران حوزه فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد اسلامی استفاده میشود؛ صاحبنظرانی که در استانها، واحدهای دانشگاهی، مراکز رشد، سراهای نوآوری، دفاتر ارتباط با صنعت، مدیران اقتصاد دانشبنیان، مراکز تحقیقاتی و مراکز خدمات آزمایشگاهی و کارگاهی فعالیت دارند و از نیروهای توانمند و کارآمد این حوزه به شمار میروند.
با اتکا به این ظرفیت عظیم انسانی و بهرهگیری از خرد جمعی، در گردهمایی معاونان پژوهش و فناوری، کمیسیونهای ششگانهای تشکیل شده است. ذیل هر یک از این کمیسیونها نیز کمیتههای تخصصی ایجاد شدهاند تا با مشارکت فعالان و صاحبنظران حوزه فناوری، جمعبندیها و بازخوردهای لازم انجام شود. هدف از این فرایند، دستیابی به خروجیهای مطلوب و اثرگذار در قالب آییننامهها، بخشنامهها و شیوهنامههای راهگشا، کارآمد و مسئلهمحور است تا ضمن تسهیل فعالیت فعالان حوزه فناوری و نوآوری دانشگاه، مسائل و چالشهایی که ممکن است در این حوزهها وجود داشته باشد، بهصورت مؤثر مورد رسیدگی و حلوفصل قرار گیرد.
برای تقویت زیستبوم فناوری و نوآوری در واحدهای دانشگاه آزاد، چه رویکردهایی در حوزه حمایت، آموزش و تسهیلگری دنبال میشود؟
سادهسازی قوانین و مقررات، پشتیبانی هدفمند از فعالیتهای فناورانه، آموزش و توانمندسازی مدیران زیستبوم فناوری و نوآوری در استفاده از ابزارهای نوین، دیجیتال و هوشمندسازی از جمله رویکردهای اساسی این حوزه است که میتوان به اشاره کرد. همچنین طراحی مشوقها متناسب با شرایط هر واحد دانشگاهی و با رویکرد بومیسازیشده، از دیگر محورهای موردتوجه است. در مجموع، حرکت از پژوهش و فناوری کمّی به سمت پژوهش و فناوری مسئلهمحور، اثرگذار و ثروتآفرین، در راستای تحقق شعار «دانشگاه حل مسئله» دنبال میشود. این رویکرد میتواند جایگاه واقعی دانشگاه آزاد اسلامی را در توسعه فناوری و نوآوری کشور بهصورت معنادار تقویت کند.
چه مأموریتهایی را در حوزه بازطراحی آییننامهها و حمایت از اعضای هیئتعلمی فناور دنبال میکنید؟
اداره کل سیاستگذاری و نظارت راهبردی، همانگونه که از عنوان آن پیداست، دو رسالت اصلی «سیاستگذاری فناوری» و «نظارت راهبردی» را بر عهده دارد. در این مسیر، تلاش میشود با همکاری مدیران کل معاونت، فعالان زیستبوم فناوری و نوآوری و مدیران مراکز رشد و سراهای نوآوری، به سمت سیاستگذاری مطلوب و اثربخش حرکت کنیم. گام نخست در این مسیر، بازطراحی و بازنگری برخی آییننامههاست که باتوجهبه تغییر شرایط، تعاریف و ساختارها، نیازمند اصلاح هستند.
در برخی موارد دلیل تغییرات ساختاری، ممکن است افزایش یا کاهش در بحث ساختار را شاهد باشیم که همین موضوع ضرورت بازنگری آییننامهها را دوچندان میکند. همچنین در حوزه حمایتها، مشوقهای مالی و بازبینی اعداد و ارقام، باتوجهبه قدمت برخی آییننامهها بازنگری در مفاد آنها اجتنابناپذیر است.
از دیگر موضوعات در دستور کار اداره کل، بازتعریف حمایتها، اصلاح قوانین و همچنین بازنگری در سطحبندی اعضای هیئتعلمی فناور است که این موضوع در مراحل نهایی قرار دارد و بهزودی اطلاعرسانی لازم دراینخصوص انجام خواهد شد.
بازنگری آییننامههای حوزه فناوری با چه هدفی در دستور کار قرار گرفته و چه ارتباطی با تدوین نقشه راه فناوری استانها دارد؟
برخی از آییننامههای موجود، از جمله آییننامه «دانشجوی فناور»، مربوط به مردادماه ۱۴۰۰ هستند و باتوجهبه تغییراتی که در برخی آییننامههای پژوهشی و یا شرایط خاص حاکم بر فعالیتهای فناورانه ایجاد شده است، ضرورت دارد این آییننامهها بهمنظور همراستایی با آییننامههای جدید مورد بازنگری قرار گیرند. این موضوع یکی از محورهای سیاستگذاری است.
در کنار این موضوع، یکی دیگر از محورهای مهم در حوزه سیاستگذاری، تدوین نقشه راه فناوری استانهاست. دکتر رنجبر در گردهمایی اخیر معاونان پژوهشی و فناوری در دیماه سال جاری، بهصورت روشن بر تعریف هفت کلانمسئله و هفت کلانمأموریت تأکید کردند و جهتگیری استانها را به سمت تحقق این مأموریتها ترسیم کردند.
بلافاصله پس از دستور رئیس دانشگاه، تیمی تخصصی تشکیل و دستورالعمل تدوین نقشه راه فناوری و همچنین دستورالعمل سند توسعه فناوری دانشگاه و استانها تدوین شد. در این مسیر، از ظرفیت همکاران در واحدهای مختلف دانشگاهی استفادهشده واحدها و استانها همکاری مؤثری داشتهاند.
در حال حاضر، فرایند دریافت اطلاعات و جداول اطلاعات موردنیاز از استانها در حال انجام است. بر اساس این اطلاعات و با درنظرگرفتن ظرفیتها و شرایط منطقهای و محلی هر استان، از جمله ظرفیتهای کشاورزی، صنعتی، مرزی و دانشگاهی، تلاش میشود مأموریت متناسب با هر استان تعریف و این مأموریتها در راستای کلانمأموریتهای اصلی دانشگاه جهتدهی شوند.
نقش اداره کل سیاستگذاری در فرایند بررسی و صدور مجوز طرحهای دانشبنیان دانشگاه آزاد چگونه تعریف شده است؟
یکی دیگر از حوزههای فعالیت اداره کل سیاستگذاری و نظارت راهبردی، دبیرخانه شورای مدیریت فعالیتهای دانشبنیان دانشگاه آزاد اسلامی است. این شورا با حضور اعضا تشکیل میشود و وظیفه بررسی طرحهای دانشبنیان ارائهشده از سوی واحدهای دانشگاهی و صدور مجوزهای لازم برای فعالیت آنها را بر عهده دارد.
برخی از این طرحها نیازمند مشارکت و سرمایهگذاریاند، برخی به تسهیلات صندوق احتیاج دارند و برخی دیگر مستلزم صدور مجوز مشارکت بخش خصوصیاند. بررسی و تصمیمگیری در خصوص این موارد در شورای مدیریت فعالیتهای دانشبنیان دانشگاه انجام میشود.
برای تسریع در فرایند بررسی طرحها و صدور مجوزهای موردنیاز واحدهای دانشگاهی چه اقداماتی پیشبینی شده است؟
یکی از اقدامات مهم در راستای ایجاد انسجام و ارتقای کارآمدی، برگزاری منظم جلسات شورای مدیریت فعالیتهای دانشبنیان دانشگاه آزاد اسلامی است. برایناساس، برنامهریزی شده است که جلسات این شورا حداقل هر دو هفته یکبار برگزار شود تا نیازهای واحدهای دانشگاهی در زمینه دریافت انواع مجوزها در کوتاهترین زمان ممکن بررسی و پاسخ داده شود.
هدف از این رویکرد، تسریع در صدور و ابلاغ مجوزهای موردنیاز واحدها و همراستا کردن آن با جریان فعالیتهای فناورانه دانشگاه است، بهگونهای که هیچگونه خللی در روند فعالیتهای فناورانه واحدهای دانشگاهی ایجاد نشود و حمایتهای لازم بهموقع ارائه شود.
ترکیب شورای مدیریت فعالیتهای دانشبنیان دانشگاه آزاد اسلامی مطابق با آییننامه جامع بازار فناوری تعیین شده است. ریاست این شورا بر عهده دکتر افشاری، معاون پژوهش و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی است و دبیری شورا نیز بر عهده اینجانب قرار دارد. اعضای شورا نیز بر اساس احکام صادره جدید از سوی دکتر افشاری تعیین شدهاند که این احکام بهزودی به اعضا ابلاغ خواهد شد و فعالیتهای شورا بهصورت رسمی آغاز میشود.
رویکرد دانشگاه آزاد اسلامی در حوزه پایش و نظارت بر عملکرد سراهای نوآوری و مراکز رشد چگونه تعریف شده است؟
یکی دیگر از مواردی که در دستور کار داریم، بحث پایش، نظارت و ارزیابی است. همانگونه که مطلع هستید در مجموعه سراها، مراکز رشد، کارگاهها، آزمایشگاهها، دفاتر ارتباط با صنعت و دفاتر اقتصاد دانشبنیان، فعالیتهای همکاران ما انجام میشود. این فعالیتها بهصورت سالیانه رصد، سطحبندی و امتیازدهی شده و نتایج آنها به واحدها ابلاغ میشود.
یکی از محورهای مهم در حوزه ارزیابی مدیریتها، طراحی و استقرار داشبوردهای نظارتی هوشمند و دادهمحور است. هدف از این سامانهها، حرکت به سمت صدور منظم و دورهای کارنامه فناوری و کارنمای فعالیت فناورانه واحدها و استانهاست.
رویکرد ما در این زمینه حمایتی و همکارانه است و ماهیت آن نظارتی صرف نیست. منظور این است که اگر قرار باشد برای همکاران کارنامه فناوری صادر شود، به معنای اعمال اهرم نظارتی خواهد بود.
پایش و ارزیابی بهعنوان بازوی کمکی انجام میشود تا نقاط قوت و ضعف فعالیتها شناسایی شود و با رصد مشترک، به بهبود، انسجامبخشی و هدفمندکردن فعالیتها کمک شود. هدف نهایی این فرایند، ارتقای کیفیت و اثرگذاری فعالیتها و پیگیری آنها در راستای اهداف عالی دانشگاه آزاد اسلامی است.
تدوین نقشه راه فناوری دانشگاه آزاد چه اهدافی را دنبال میکند و چه خروجیهایی برای واحدها و استانها خواهد داشت؟
در حال حاضر، در حال تدوین نقشه راه فناوری هستیم. بر اساس یکی از اهدافی که در نقشه دنبال میکنیم، تعریف و رصد فناوریهای خاص، ظرفیتهای ویژه، پروژههای کلیدی و تحولات در واحدهای دانشگاهی و استانها موردتوجه قرار دارد. هدف این است که همانند پروژههای موفق و اثرگذاری که هماکنون در واحدها و استانها اجرا میشوند و به طور مشخص و کلیدی جزء اثرگذارترین پروژهها در صنایع مربوطه هستند، با رویکرد مأموریتگرایی و دستهبندی مشخص، حداقل در هر استان یک یا چند پروژه فناورانه و خاص تعریف و برای سالهای آتی اجرا شود.
در این مسیر، لازم است از همکاری و همراهی همه همکاران قدردانی کنیم، مجموعهای منسجم از مدیران و فعالان حوزه فناوری، مراکز رشد، سراهای نوآوری، دفاتر ارتباط با صنعت، اقتصاد دانشبنیان، مراکز تحقیقاتی، کارگاهها و آزمایشگاهها که کنار یکدیگر منجر به خروجیهای موردنظر سیاستگذاری و برنامهریزی شدند.
فرایند سیاستگذاری بهگونهای انجام میشود که هر حوزه با نگاه تخصصی و بر اساس تجربه خود به مسائل مرتبط پرداخته و جمعبندی نهایی در حوزههایی مانند سرای نوآوری، مراکز تحقیقاتی، صندوق پژوهش و فناوری، علمسنجی، خدمات آزمایشگاهی و کارگاهی و سایر بخشها صورت میگیرد. این روش منجر به تدوین سیاستی میدانی، واقعی و عملیاتی میشود که بتواند نتایج مطلوب و اثرگذار را محقق کند.
در خاتمه، لازم است یاد و خاطره رئیس فقید و شهید عزیز، جناب آقای دکتر طهرانچی که دغدغه توسعه فناوری و نوآوری را داشتند، گرامی بداریم و امید است بتوانیم در راستای دستیابی به اهداف عالیه سند تحول و تعالی دانشگاه آزاد اسلامی گام برداریم.