فرهیختگان: روزهای اخیر و در پی ناآرامیهایی که منجر به آسیبدیدن برخی اماکن مذهبی و به آتش کشیدهشدن تعدادی از مساجد گردید، جریانی متفاوت در فضای فرهنگی کشور شکل گرفت. این جریان تلاش دارد تا برخلاف رویههای معمول عمل کند و از دل همین سیاهی و خاکستر، معنایی نو و پیامی امیدبخش استخراج کند. این حرکت که با عنوان نمادین «آواز ققنوس» شناخته میشود، حاصل دغدغهمندی گروهی از هنرمندان و ایدهپردازان است که معتقدند هنر، تنها زبانی است که میتواند تهدید تخریب را به فرصتی برای ثبت تاریخ و احیای معنویت تبدیل کند.
در این گزارش پای صحبتهای مدیر این پروژه، علی میناییفرد، هنرمند گرافیست و مبدع سبک اجرایی این طرح نشستهایم تا ابعاد ناگفته این «رقص قلم بر دیوارهای سوخته» را بررسی کنیم. مبدع طرح «آواز ققنوس»، نقطه آغازین این ایده را واکنشی به مشاهده حجم تخریبها و توهینهای وارد شده به مساجد میداند. او معتقد است جامعه نباید در برابر این حوادث رویکردی منفعلانه اتخاذ کند. وی با اشاره به تجربه زیسته مردم ایران در سالهای دفاع مقدس، بر این باور است که میتوان از دل سختترین حوادث، زایندهترین اتفاقات را رقم زد.
او در تشریح مبانی نظری این طرح میگوید: «این طرح با الهام از آسیبهایی که اخیراً به مساجد وارد شد شکل گرفت. ما نمیخواستیم فقط بنشینیم و نگاه کنیم یا صرفاً غصه بخوریم. هدف ما تغییر رویکرد منفعلانه نسبت به این آسیبها و ایجاد یک رویکرد نو بود.» انتخاب نام «آواز ققنوس» برای این پروژه نیز تصادفی نبوده است. میناییفرد در توضیح این نامگذاری نمادین میافزاید: «ققنوس پرندهای است که از دل خاکستر و آتش برمیخیزد و این نشاندهنده رشد، تولد دوباره و جاودانگی پس از نابودی است.»
اما آنچه «آواز ققنوس» را از یک ایده صرفاً نظری به یک اثر هنری ملموس و تکاندهنده تبدیل کرده، شیوه اجرای منحصربهفرد علی میناییفرد است. او در مواجهه با دیوارهای سیاه شده مساجدی همچون «مسجدالاقصی تهرانپارس»، «ثامنالائمه» و «شهید بهشتی»، قلمموی خود را نه در رنگ، بلکه در آب فرومیبرد و با تکنیک فضای منفی، سیاهیها را میشوید تا نور کلمات پدیدار شود. او میگوید: «من از همان دوده روی دیوار بهعنوان مرکب استفاده کردم. این یک فضای خلاقانه است که کمتر استفاده شده.»
یکی از کلیدیترین مفاهیم در صحبتهای علی میناییفرد، مفهوم «بداهه» است. او تأکید دارد که این کار بدون هیچگونه طرح از پیش تعیین شده یا اتود اولیه انجام میشود و همهچیز به لحظه مواجهه هنرمند با محیط موردنظر بستگی دارد.
بخش دردناک این گزارش، دغدغههای این گروه هنری درباره سرعت بالای بازسازی مساجد و خطر ازبینرفتن همیشگی آثار این وقایع است. میناییفرد توضیح میدهد: «آثار و نشانههای این اتفاقاتی که افتاده، بهسرعت دارد پاک میشود.» او با اشاره به نمونههایی مانند مسجد خرمشهر میافزاید: «اگر اینها پاک شود، ما چند وقت دیگر نمیتوانیم به نسل بعدیمان ثابت کنیم که چه اتفاقی افتاده است.»
گروه «آواز ققنوس» راهکارهایی چون حفظ بخشی از دیوارها بهعنوان موزه، تثبیت آثار و ثبت روایت با QR کد را پیشنهاد داده است. پروژه «آواز ققنوس» بیش از آنکه یک پروژه گرافیکی باشد، یک پروژه حافظهنگاری است؛ تلاشی برای ثبت «نور در تاریکی» و به یادگار گذاشتن روایتی که در آن، سیاهی پایان نیست، بلکه آغاز دوباره است.