فاطمه کتابی، خبرنگار گروه دانشگاه:هوش مصنوعی حالا دیگر فقط یک مفهوم آزمایشگاهی یا ابزار تخصصی نیست؛ از تلفن‌های همراه و مسیریاب‌ها گرفته تا بانکداری و آموزش، آرام‌آرام به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است؛ اما کاربرد آن فراتر از تجربه شخصی است و بسیاری از کشور‌ها، هوش مصنوعی را به‌عنوان ابزاری کلیدی در حکمرانی و تصمیم‌سازی‌های کلان به کار گرفته‌اند. در ایران، ورود این فناوری به بدنه اجرایی با تأخیر همراه بوده است؛ تأخیری که اگر زودتر جبران می‌شد، شاید در حوزه انرژی و وزارت نیرو، شاهد برخی غافلگیری‌ها که منجر به خاموشی‌های پی‌درپی یا چالش‌های استفاده از گاز در روز‌های سرد و برخی نقاط کشور نبودیم. دستگاه‌های اجرایی حالا در آستانه پذیرش یک عضو جدید قرار دارند؛ «دستیار هوشمند ویژه» که قرار است مبتنی بر داده و مقررات، به تصمیم‌سازی مدیران کمک کند و فصل تازه‌ای از حکمرانی فناورانه را به بدنه دولت وارد نماید. 

پاسخ‌گویی هوشمند به 160 هزار قانون

تصور کنید وزیر در میان یک جلسه مهم نشسته است و نیاز به تحلیلی از یک مسئله مانند روند مصرف برق، وضعیت ذخایر آب یا عملکرد نیروگاه‌ها پیدا می‌کند، دستیابی به اعداد و ارقام و نگاهی به روند چندساله در شرایط عادی ارائه چنین تحلیلی یا مستلزم آماده‌سازی قبلی است یا تا جلسه بعدی و جمع‌آوری داده‌‌ها به تعویق می‌افتاد؛ اما با سامانه طوسا، این امکان فراهم شده تا در همان لحظه، پاسخ‌ها و تحلیل‌های مورد نیاز ارائه شوند. البته کارکرد کامل این ابزار به شرطی ممکن است که مدیران مخاطب سامانه، به ظرفیت آن باور داشته باشند و از این فرصت بهره بگیرند تا تصمیم‌های لحظه‌ای و مبتنی بر داده را عملیاتی کنند.

طوسا به زیرساخت‌های خارجی وابسته نیست
از نظر زیرساخت فنی پروژه از ابتدا بر بستر سخت‌افزاری دانشگاه خواجه‌نصیر آغاز شد و همچنان نیز بر همان شبکه و در چهارچوب شبکه ملی اطلاعات داخل کشور فعالیت می‌کند. با این حال محدودیت‌های سخت‌افزاری این دانشگاه پاسخ‌گویی به حجم بالای پردازش مورد نیاز این پروژه را با چالش مواجه کرده است؛ چالشی که در صورت توسعه گسترده سامانه می‌توانست به گلوگاه اصلی تبدیل شود. در همین راستا و با همکاری معاونت علمی، دسترسی تیم پروژه به «سکوی ملی هوش مصنوعی» فراهم شده است؛ سکویی که بخش قابل توجهی از فرایند آزمون و تست مدل‌ها در بستر آن انجام می‌شود. این سکو توسط دانشگاه صنعتی شریف توسعه یافته است. 

هوشمندسازی وزارت نیرو چگونه عملیاتی می‌شود؟ 
در گام نخست، داده‌های شرکت‌های مختلف وزارت نیرو به صورت آفلاین گردآوری شده‌اند و اتصال آنلاین دستیار هوشمند به این داده‌ها، در برنامه مراحل بعدی پروژه قرار دارد. داده‌هایی که دامنه آن‌ها، طیف وسیعی از حوزه‌های آب و برق را پوشش می‌دهد. در بخش آب، اطلاعات مربوط به مخازن، ظرفیت تأمین، وضعیت ذخایر در استان‌های مختلف، تعداد انشعابات، روند برداشت از منابع زیرزمینی، وضعیت چاه‌ها و قنوات و میزان تخلیه سالانه آب‌های زیرزمینی به تفکیک سال و استان در حال تجمیع است. 
هر یک از این حوزه‌ها در ساختار وزارت نیرو توسط تیم‌های تخصصی جداگانه‌ای مدیریت می‌شود و کنار هم قرار گرفتن آن‌ها در قالب داشبورد‌های تحلیلی و بصری، یکی از نوآوری‌های اصلی این پروژه به شمار می‌آید. داده‌های مرتبط با سد‌ها، از جمله ورودی و خروجی، متوسط ماهانه و سالانه و روند تغییرات، به عنوان یکی از محور‌های کلیدی برنامه‌ریزی تأمین آب، با دقت بالا پالایش و اعتبارسنجی شده‌اند تا مبنای تصمیم‌سازی قرار گیرند.  در حوزه برق نیز تمرکز پروژه بر نمایش و تحلیل داده‌های تولید، مصرف و ذخایر نیروگاهی به تفکیک استان، ماه، سال و حتی روز است. این داده‌ها پیش‌تر نیز وجود داشته‌اند؛ اما آنچه در طوسا دنبال می‌شود، ویژوال‌سازی و ارائه تحلیلی آن‌ها به صورت برخط است؛ به گونه‌ای که وزیر و مدیران ارشد بتوانند وضعیت شبکه برق را در لحظه رصد و ارزیابی کنند. بررسی مصرف روزانه، مقایسه پیک مصرف در سال‌های مختلف، تحلیل الگو‌های شبانه‌روزی تولید و مصرف و نسبت مصرف خانگی و صنعتی، از جمله قابلیت‌هایی است که می‌تواند مستقیماً در مدیریت ناترازی و برنامه‌ریزی برای کنترل خاموشی‌ها اثرگذار باشد. 

آنچه طوسا را از یک پروژه دانشگاهی صرف متمایز می‌کند، نحوه مدیریت و اجرای آن است. برخلاف پروژه‌های مرسوم دانشگاهی که عمدتاً مبتنی بر پژوهش‌های آکادمیک و مشارکت دانشجویان تعریف می‌شوند، این پروژه با یک ساختار حرفه‌ای و تیمی با سابقه عملیاتی پیش رفته است. رحمانیان می‌گوید: «فرایند مدیریت پروژه را به‌صورت کاملاً حرفه‌ای اجرا کردیم. تیمی داشتیم که بعضی از اعضایش بیش از ۲۰ سال سابقه کار روی پروژه‌های ملی بزرگ دارند و همین تجربه در توسعه محصول کاملاً اثرگذار بوده است.» 
 

گزارش فاطمه کتابی، خبرنگار گروه دانشگاه را در لینک زیر بخوانید.