پس از بیش از دو سال بمباران غزه، ارتش اسرائیل به نظر میرسد آمار تلفات در این باریکه را که وزارت بهداشت فلسطین در غزه با دشواری و علیرغم همه مشکلات گردآوری کرده بود، پذیرفته است. از زمان آغاز جنگ نسلکشی اسرائیل علیه غزه در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، اسرائیل بارها مقیاس مرگ و ویرانی در این منطقه را که توسط روزنامهنگاران، فلسطینیها و مقامات غزه مستند شده بود، رد، انکار یا کماهمیت جلوه داده است. در مقاطعی آمار خود خود را از افراد کشتهشده منتشر کرده، سپس آن را تغییر داده، و در عین حال فلسطینیها و مقامات غزه را به اغراق در آمار تلفات، بهویژه غیرنظامیان، متهم کرده است.
اما روز پنجشنبه، بر اساس گزارشی از الجزیره یک مقام ارشد ارتش اسرائیل به خبرنگاران در این کشور گفت که ارتش میپذیرد حدود ۷۰,۰۰۰ نفر در غزه طی این جنگ کشته شدهاند. وزارت بهداشت غزه تخمین میزند که تا ۲۷ ژانویه امسال، دستکم ۷۱,۶۶۲ نفر از آغاز جنگ در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ کشته شدهاند. از این تعداد، ۴۸۸ نفر پس از اعلام آتشبس در نوار غزه در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵ کشته شدهاند.
هزاران نفر دیگر مفقود هستند و گمان میرود زیر آوار مدفون شده باشند. طبق کمیته ملی افراد مفقود، این رقم ممکن است بیش از ۱۰,۰۰۰ نفر باشد. در همین حال، وزارت بهداشت گفته است که دستکم ۴۴۰ نفر در طول جنگ بر اثر گرسنگی جان باختهاند.
بر اساس گزارش الجزیره این مقام ارشد نظامی اسرائیلی به این موضوع اذعان نکرد که اکثریت قریب به اتفاق کشتهشدگان در غزه غیرنظامی هستند – بیشتر آنها کودکان و زنان – یا اینکه صدها نفر از گرسنگی مردهاند و هزاران نفر دیگر زیر آوار مدفون هستند. با این حال، پذیرش آمار وزارت بهداشت غزه، گامی در جهت فاصله گرفتن از ادعاهای پیشین اسرائیل است.
در عین حال، این اقدام بخشی از یک الگو است: در طول جنگ غزه و حتی پیش از آن، اسرائیل بارها روایتهای مربوط به کشتارهایی که نیروهایش مرتکب شدهاند را انکار کرده، علیرغم شواهد خلاف آن، و تنها زمانی که واقعیتها دیگر قابل انکار نبوده، به طور اکراهآمیز آنچه رخ داده را پذیرفته است. پس دلیل پذیرش ناگهانی آمار تلفات غزه توسط اسرائیل چیست – و سابقه انکارگرایی آن چه بوده است؟
آنچه درباره تعداد واقعی کشتهها و زخمیها در غزه میدانیم
از زمان آغاز جنگ اسرائیل علیه غزه در اکتبر ۲۰۲۳، وزارت بهداشت فلسطین در غزه با ثبت نام و شماره شناسایی اجساد، تعداد کشتهشدگان را شمارش کرده است. وزارت بهداشت همچنین تعداد مجروحان و افرادی را که بر اثر قطع کمکهای حیاتی توسط اسرائیل در طول جنگ از گرسنگی مردهاند، ثبت کرده است.
تا ۲۷ ژانویه، وزارتخانه اعلام کرد که دستکم ۱۷۱,۴۲۸ نفر در جنگ زخمی شدهاند و ۱,۳۵۰ نفر دیگر از زمان آتشبس زخمی شدهاند. سازمان ملل متحد و گروههای حقوق بشری نیز از ارقام وزارت بهداشت حمایت کردهاند.
سازمانهای حقوق بشری همچنین نیروهای اسرائیلی را به هدف قرار دادن عمدی غیرنظامیان متهم کردهاند.
به ویژه، بین ماههای مه تا ژوئیه ۲۰۲۵، بیش از ۱,۰۰۰ فلسطینی توسط ارتش اسرائیل در مراکز توزیع غذا تحت رهبری ایالات متحده کشته شدند، طبق گزارش دیدهبان حقوق بشر یورو-مدیترانه و یک افسر سابق نیروهای ویژه آمریکا به نام آنتونی آگیلار.
آگیلار که پیشتر در بنیاد بشردوستانه غزه (GHF) – یک سازمان غیردولتی مورد حمایت آمریکا و اسرائیل برای تأمین این مراکز توزیع – کار میکرد (پس از آن که اسرائیل آژانس امدادرسانی فلسطینیان سازمان ملل UNRWA را به کمک به حماس متهم کرد)، به بیبیسی گفت: «بدون شک، جنایات جنگی توسط [ارتش اسرائیل] را شاهد بودم.»
اسرائیل چگونه به این ارقام واکنش نشان داده است؟
در طول جنگ غزه، اسرائیل عمدتاً این ارقام را رد کرده و ادعا کرده که گمراهکننده یا دستکاریشده هستند. مقامات ارتش اسرائیل همچنین ادعاهای هدف قرار دادن غیرنظامیان در مراکز توزیع غذا در سال ۲۰۲۵ را رد کرده و در عوض گفتهاند که «هرجومرج» در این مراکز «تهدید فوری» برای سربازانشان ایجاد کرده و آنها را مجبور به شلیک کرده است.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل نیز بارها اتهامات هدف قرار دادن عمدی غیرنظامیان توسط نیروهای اسرائیلی در غزه را رد کرده و گفته چنین ادعاهایی «تهمت خون» علیه اسرائیل است و به اتهامات کذب و ضدسامیتیک اشاره کرده که یهودیان کودکان مسیحی را برای استفاده از خونشان در مراسم مذهبی میکشند.
در سپتامبر ۲۰۲۴، نتانیاهو با افتخار ادعا کرد که اسرائیل «پایینترین نسبت غیرنظامی به مبارز در تاریخ جنگ شهری مدرن» را دارد و ادعا کرد ارتش به ازای هر مبارز تنها یک غیرنظامی را میکشد. اما یک گزارش نظامی لو رفته در اوت ۲۰۲۵ نتیجه گرفت که بیش از ۸۰ درصد کسانی که اسرائیل در غزه کشته، غیرنظامی بودهاند.
تحقیق آوریل ۲۰۲۴ مجله مستقل +۹۷۲ نشان داد که سیستم هدفگیری هوش مصنوعی ارتش اسرائیل با نام رمز «لاوندر» دهها هزار نفر در غزه را به عنوان مبارزان بالقوه علامتگذاری کرده و واجد شرایط کشته شدن دانسته است، طبق منابع اطلاعاتی اسرائیلی.
اسرائیل در طول جنگ غزه درباره آمار تلفات چه گفته است؟
در طول جنگ، ارتش اسرائیل آمار تلفات خود را منتشر کرده و ارقام وزارت بهداشت غزه را رد کرده، اما مدام ارقام خود را تغییر داده است. در ۷ اکتبر، مقامات اسرائیلی ابتدا گفتند مبارزان حماس ۱,۴۰۰ نفر را در حمله به جنوب اسرائیل کشتهاند، به علاوه بیش از ۲۰۰ نفر را به اسارت گرفتهاند. اما بعداً آمار کشتهشدگان خود را به کمتر از ۱,۱۵۰ نفر کاهش داد. در عین حال، گزارشهایی در رسانههای اسرائیلی مانند هاآرتص پیشنهاد کرد که دستکم برخی از کشتهشدگان در آن روز ممکن است توسط خود ارتش اسرائیل در چارچوب سیاست بحثبرانگیز «دستور هانیبال» (برای جلوگیری از اسارت توسط دشمن) کشته شده باشند.
در نوامبر ۲۰۲۳، یک مقام ارشد امنیتی اسرائیلی پیشنهاد کرد که اسرائیل ۲۰,۰۰۰ نفر را در غزه کشته، که بیشتر آنها مبارز بودهاند. ماه بعد، این عدد به ۷,۸۶۰ مبارز کاهش یافت. در اوت ۲۰۲۴، اسرائیل گفت ۱۷,۰۰۰ مبارز را کشته، اما دو ماه بعد آن را به ۱۴,۰۰۰ تغییر داد.
به طور جداگانه، متحدان غربی اسرائیل – و همچنین رسانههای غربی – به طور سیستماتیک در طول جنگ به آمار گردآوریشده توسط وزارت بهداشت غزه تردید افکندهاند.
در اکتبر ۲۰۲۳، حدود دو هفته پس از آغاز جنگ، پس از آن که وزارت بهداشت غزه فهرستی از مرگ بیش از ۷,۰۰۰ فلسطینی از جمله نزدیک به ۳,۰۰۰ کودک منتشر کرد، جو بایدن، رئیسجمهور وقت آمریکا گفت: «اعتمادی به عددی که فلسطینیها استفاده میکنند ندارم.»
او گفت: «هیچ تصوری ندارم که فلسطینیها درباره تعداد کشتهشدگان حقیقت را میگویند.»
چرا اسرائیل اکنون آمار تلفات را میپذیرد؟
اعلام روز پنجشنبه اسرائیل مبنی بر پذیرش آمار ۷۰,۰۰۰ کشته در غزه، پس از بیش از دو سال تلاش مکرر برای انکار یا تضعیف تعداد مرگها در این باریکه صورت میگیرد.
سلطان برکات، استاد ارشد سیاست عمومی در دانشگاه حمد بن خلیفه در دوحه، به الجزیره گفت که درک دلیل پذیرش اکنون مقیاس مرگها توسط اسرائیل مهم است. او گفت: «مانند همیشه، شیطان در جزئیات است. از نظر بینالمللی، دسترسی بیشتر سازمان ملل و دیگر نهادهای بشردوستانه – از جمله از برخی کشورهای متحد اسرائیل مانند آمریکا، بریتانیا، فرانسه و دیگران – به همراه آغاز برداشتن آوار [در غزه]، ادامه رد کامل را برای اسرائیل غیرممکن کرده است.»
او افزود: «در این مرحله، پذیرش جزئی میتواند به حفظ اعتبار نهادی کمک کند و جدیت را به شرکای کلیدی، به ویژه دولتهای آمریکا و اروپا، نشان دهد.» برکات اشاره کرد که ممکن است یک بازنگری استراتژیک در جریان باشد: «پذیرش ارقام به اسرائیل اجازه میدهد استدلال خود را در عرصه بینالمللی بازتعریف کند، به ویژه با توجه به تحولات اخیر پیرامون «هیئت صلح» که توجه جهانی را از این سؤال که آیا نسلکشی و مرگ گسترده رخ داده یا نه، به سمت بازسازی سوق داده و بحث را حول مسئولیت و شرایط این مرگها بازتعریف کرده است.»
او افزود که این شامل تأکید بر رفتار حماس، شرایط جنگ شهری یا استفاده از زیرساختهای غیرنظامی میشود: «در نهایت، این پذیرش ممکن است هدفی دفاعی حقوقی داشته باشد. پذیرش مقیاس آسیب واردشده لزوماً به معنای پذیرش اشتباه نیست، اما میتواند بخشی از ساختن یک پرونده منسجمتر در انتظار تحقیقات، بررسیها یا اقدامات قانونی آینده باشد.»
این تغییر – از انکار کامل به تغییر ارقام و سپس پذیرش برخی واقعیتها – بخشی از یک الگو است.
سابقه انکارگرایی اسرائیل
علاوه بر انکار آمار تلفات در طول جنگ غزه، اسرائیل همچنین اتهامات رسانهها و گروههای حقوق بشری مبنی بر کشتن کودکان و روزنامهنگاران در غزه و کرانه باختری اشغالی را رد کرده است.
هند رجب، کودک پنجساله
در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۴، پس از آن که هند رجب پنجساله زمانی که یک تانک اسرائیلی خودروی خانوادهاش را در غزه هدف قرار داد کشته شد، اسرائیل انکار کرد که سربازانش در آن منطقه حضور داشتهاند. پس از کشته شدن بقیه اعضای خانوادهاش، هند سه ساعت با امدادگران تلفنی التماس کمک کرد، پیش از آن که او هم کشته شود. در تماس تلفنی، او از نزدیک شدن یک «تانک» به خودرو صحبت کرد.
هنگامی که امدادگران در ۱۰ فوریه بقایای هند و خانوادهاش را یافتند، خودرو پر از سوراخ گلوله بود که احتمالاً از جهات مختلف شلیک شده بود. بعداً مشخص شد بیش از ۳۰۰ گلوله به خودرو شلیک شده است.
طبق گزارش تایمز آو اسرائیل، ارتش اسرائیل میگفت: «به نظر میرسد، نیروها در نزدیکی خودرو یا در محدوده تیراندازی خودرو توصیفشده حضور نداشتهاند». در فوریه ۲۰۲۴، واحد تحقیقات سناد الجزیره با تحلیل سوابق تلفنی و تصاویر ماهوارهای بررسی کرد که آیا نیروهای اسرائیلی واقعاً نزدیک خودرو بودهاند یا نه.تحقیق نشان داد که خودرو توسط ارتش اسرائیل در نزدیکی یک پمپبنزین در تلالحوا در بعدازظهر زود هنگام ۲۹ ژانویه متوقف شده بود.
رسانههای تحقیقی دیگر نیز ادعاهای اسرائیل درباره مرگ هند را زیر سؤال بردند و آمریکا، متحد شماره یک اسرائیل، خواستار تحقیق درباره کشته شدن هند، خانوادهاش و امدادگرانی شد که برای نجات آنها رفته بودند.
ارتش اسرائیل از آن زمان به بیبیسی گفته که پرونده هند همچنان توسط مکانیسم ارزیابی واقعیتیابی اسرائیل (FFAM) در حال بررسی است – که در واقع از رد کامل اولیه امکان شلیک تانک اسرائیلی عقبنشینی کرده است.
شیرین ابوعاقله، روزنامهنگار الجزیره
اسرائیل انکارهای مشابهی در زمان کشته شدن شیرین ابوعاقله، روزنامهنگار الجزیره با تابعیت آمریکایی و فلسطینی، در حالی که در جنین کرانه باختری گزارش میداد در ۱۱ مه ۲۰۲۲، انجام داد. شیرین جلیقه «پرس» به تن داشت. نتایج کالبدشکافی نشان داد که او از فاصله متوسط در سر توسط تکتیرانداز، درست زیر لبه کلاه ایمنیاش، هدف قرار گرفته است.
شاهدان، از جمله روزنامهنگاران الجزیره، گفتند نیروهای اسرائیلی تیراندازی را انجام دادهاند، ادعایی که بعداً توسط تحقیقات متعدد رسانهها، سازمانهای حقوق بشری و سازمان ملل تأیید شد. اما اسرائیل تلاش کرد مسئولیت را انکار کند و ابتدا ادعا کرد که او در آتش متقابل مبارزان فلسطینی کشته شده است. با این حال، فیلمهای حادثه نشان میدهد خیابانی که ابوعاقله در آن ایستاده بود عمدتاً آرام بوده و چنین مبارزانی در نزدیکی او نبودهاند.
در سپتامبر همان سال، پس از تحقیق نظامی، اسرائیل موضع خود را تغییر داد و پذیرفت که «بسیار محتمل» است یکی از سربازانش گلولهای را شلیک کرده که ابوعاقله را کشته است. با این حال، ارتش تحقیق بیشتر را رد کرد و گفت هیچ مدرکی از جرم کیفری پیدا نکرده است.
در ژوئن ۲۰۲۲، دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل نیز گفت شیرین توسط اسرائیل کشته شده، اما اسرائیل گزارش سازمان ملل را جانبدارانه خواند. در ۱۱ مه ۲۰۲۳، سخنگوی ارتش اسرائیل از سوی سیانان پرسیده شد آیا ارتش «آماده» عذرخواهی برای قتل او است یا نه.
سخنگو، دانیل هاگاری، پاسخ داد: «فکر میکنم فرصتی است که اینجا بگویم ما بسیار متأسفیم از مرگ مرحوم شیرین ابوعاقله.» خانواده شیرین میگویند هنوز به دنبال پاسخگویی هستند.
کارکنان آمبولانس در غزه
در ۳۰ مارس ۲۰۲۵، اجساد پنج امدادگر دفاع مدنی فلسطینی، یک کارمند سازمان ملل و هشت کارمند جمعیت هلال احمر فلسطین (PRCS) در یک گور دستهجمعی کمعمق در غزه کشف شد. یک راننده آمبولانس PRCS، اسعد النصاصره، توسط اسرائیل بازداشت شده بود، طبق تأیید بعدی PRCS. در مجموع، ۱۵ امدادگر اضطراری کشته شدند – با کشف یک جسد چند روز زودتر.
بعداً مشخص شد که حدود ساعت ۴ صبح (۰۱:۰۰ به وقت گرینویچ) در ۲۳ مارس، یک آمبولانس فلسطینی برای پیوستن به آمبولانس قبلی که به مجروحان حمله هوایی اسرائیل در منطقه الحشاشین رفح کمک میکرد، اعزام شده بود.
تماس با آمبولانس قطع شد و ساعت ۵ صبح، آمبولانس اول برای یافتن آن بازگشت. امدادگران رادیویی گزارش دادند که در مسیر به سمت تلالسلطان، اجسادی روی زمین دیدهاند.
دو آمبولانس دیگر همراه با یک کامیون آتشنشانی و دیگر وسایل نقلیه اضطراری اعزام شدند. آنها بیش از پنج دقیقه زیر آتش اسرائیلی قرار گرفتند. دقایقی بعد، سربازان به خودروی سازمان ملل که در صحنه متوقف شده بود نیز شلیک کردند. PRCS با تیم خود تماس را از دست داد.
ویدیویی که بعداً در گوشی امدادگر کشتهشده رفعت رضوان یافت شد، لحظات نهایی تیم را نشان میداد. فیلم از داخل یکی از دو آمبولانس آخر گرفته شده و کامیون آتشنشانی و آمبولانسها را در شب در حال حرکت با چراغهای اضطراری روشن نشان میدهد. همه وسایل نقلیه به وضوح شناساییشده بودند.
وسایل وقتی به آمبولانس و اجساد کنار جاده رسیدند متوقف شدند و امدادگران با لباسهای بازتابنده از وسایل خارج شدند. لحظاتی بعد، تیراندازی شدید آغاز شد.
با این حال، اسرائیل ابتدا ادعا کرد سربازانش به این دلیل شلیک کردهاند که کاروان در تاریکی «مشکوک» و بدون چراغ جلو یا چراغهای چشمکزن نزدیک شده است. گفتند حرکت وسایل قبلاً با ارتش هماهنگ نشده بود. فیلم به وضوح آمبولانسها را با چراغهای روشن نشان میدهد.
روز پس از حمله به آمبولانس، نیروهای اسرائیلی ورود به محل را کاملاً مسدود کردند. اما چند روز بعد، مقامات سازمان ملل و فلسطینی دسترسی محدودی به منطقه پیدا کردند و موفق به بیرون آوردن وسایل مدفون و جسد یکی از اعضای دفاع مدنی غزه شدند.
سپس، آنها یک گور کمعمق با ۱۴ جسد امدادگران اضطراری کشف کردند. بعداً مشخص شد نیروهای اسرائیلی اجساد و وسایل را با بولدوزر پوشانده بودند. در آوریل، ارتش اسرائیل ظاهراً از ادعاهایش عقبنشینی کرد و کشتارها – و همچنین دفن قربانیان و وسایلشان – را «خطای حرفهای» و «سوءتفاهم» توصیف کرد.
گزارش تحقیقی اسرائیل یافت که سربازان به دلیل «دید ضعیف شبانه» آمبولانسها را شناسایی نکردهاند و چراغهای چشمکزن در پهپادها و عینکهای دید در شب کمتر قابل مشاهده هستند. همچنین معاون فرماندهای که اکنون اخراج شده را مقصر دانست و گفت او اشتباها فکر کرده آمبولانس توسط حماس استفاده میشود و ابتدا شلیک کرده است.
اسرائیل انکار کرد که دفن وسایل و اجساد تلاشی برای پنهان کردن حمله بوده است.
هدف از انکار چنین حوادثی چیست؟
برکات به الجزیره گفت این الگوی انکار اولیه توسط اسرائیل منحصربهفرد نیست، زیرا جنگ اطلاعاتی در هر درگیری واقعی است. او گفت: «ایالات متحده در افغانستان و عراق نیز اقدامات مشابهی انجام داد. با این حال، بر اساس جنگهای اسرائیل در غزه، لبنان و جاهای دیگر، این رفتار به نظر میرسد الگویی تکراری از ابهامسازی و فریب باشد که هدف آن ایجاد سردرگمی و محدود کردن فرصتهای تأیید مستقل، به ویژه توسط رسانههای بینالمللی است.»
او اشاره کرد که اسرائیل، مانند آمریکا و دیگر ارتشهایی که عملیات تهاجمی انجام میدهند، در مراحل اولیه گزارشدهی در درگیری فعال بسیار محتاط است: «انکارهای اولیه یا عدم پذیرش اغلب به عنوان نتیجه نیاز به تأیید اطلاعات داخلی توجیه میشود، به ویژه وقتی ارقام از مقامات متخاصم مانند وزارت بهداشت غزه میآید.»
او افزود که ابعاد حقوقی و دیپلماتیک نیز در رفتار اسرائیل وجود دارد. «پذیرش زودهنگام مسئولیت یا ارقام تلفات [در جنگ غزه] میتوانست عواقبی برای پروندههای مطرحشده علیه اسرائیل در دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ) و دادگاه کیفری بینالمللی (ICC) داشته باشد. تأخیر در پذیرش به اسرائیل زمان داد تا مواجهه حقوقی خود را ارزیابی کند و پیامرسانی را با متحدان هماهنگ کند.»