فرهیختگان: در حال حاضر صحنه سیاسی عراق پس از انتخابات پارلمانی شاهد تحولات مهمی است. ائتلاف چهارچوب هماهنگی شیعیان که اکثریت پارلمان را در اختیار دارد، نوری المالکی را به عنوان نامزد رسمی نخستوزیری معرفی کرده است. این تصمیم پس از کنار کشیدن محمد شیاع السودانی به نفع مالکی و کسب حمایت گسترده از سوی بخش عمده کردها و اجماع داخلی بیت شیعی اتخاذ شد. مخالفان جدی از سوی مقتدی صدر مشاهده نشده و این انتخاب با حمایت قابل توجه داخلی همراه بوده است. در شرایط کنونی با افزایش چالشهای امنیتی ناشی از تحولات سوریه و فعالیت دوباره گروههای تروریستی اینکه چه شخصیتی در عراق نخستوزیر شود بر تحولات امنیتی آتی منطقه بسیار اثرگذار است. برای بررسی جایگاه سیاسی نوری المالکی در موقعیت فعلی منطقه با محدثه رضایی، کارشناس مسائل عراق به گفتوگو پرداختهایم. مشروح این گفتوگو را در ادامه از نظر میگذرانید.
صحنه سیاسی عراق در حال حاضر چگونه است؟ آقای نوری المالکی به عنوان نامزد ائتلاف شیعی معرفی شده. آیا میتوان این موضوع را به معنای احتمال بالای نخستوزیری ایشان دانست؟
اگر بخواهم نگاهی کلی ارائه دهم، در دو سه هفته اخیر بحث اصلی بر سر گزینههای خنثی بود؛ یعنی تمایل وجود داشت که به سمت گزینههایی بروند که مانند محمد شیاع السودانی خیلی در خطوط جنجالی قرار نگیرند و پس از رسیدن به قدرت با رفتاری خنثی چالشهای کمتری ایجاد کنند. سپس بحث میان السودانی و نوری المالکی جدیتر شد. بسیاری معتقد بودند وزن سیاسی آقای مالکی سنگینتر است. با گذشت زمان و با توجه به تحولات منطقهای موضوع انتخاب نخستوزیر فوریت بیشتری یافت و چهارچوب هماهنگی به سرعت به دنبال نهایی کردن گزینه خود برآمد.
در ادامه مشاهده کردیم که آقای السودانی به نفع آقای مالکی کنار رفت. برخی این اقدام را نوعی تاکتیک سیاسی از سوی السودانی تفسیر کردند؛ زیرا تصور میکردند مخالفان سرسختی مانند مقتدی صدر یا مرجعیت نجف با آقای مالکی مخالف هستند و در صورت شدت گرفتن این مخالفتها، خود مالکی کنار خواهد رفت و السودانی که بیشترین کرسیها را در ائتلاف داشت دوباره گزینه اصلی میشود. اما در عمل نه مرجعیت و نه مقتدی صدر مخالفت علنی و جدی ابراز نکردند و هیچ موضعگیری روشنی در این زمینه مطرح نشد. همچنین بخش قابل توجهی از کردها و اهل سنت به جز محمد الحلبوسی و خمیس الخنجر به حمایت از آقای مالکی پیوستند. مسعود بارزانی نیز پس از قطعی شدن نامزدی آقای مالکی، به صراحت از او حمایت کرد. گروههای دیگر نیز اعلام حمایت کردند. در میان اهل سنت، تنها جریان نزدیک به حلبوسی و خنجر با این انتخاب مخالفت کردند و مدعی شدند که «بیت سنی» مخالف است؛ اما در ادامه، چهرههایی مانند مثنی السامرایی از حزب عزم و ثابت العباسی وزیر دفاع عراق از حزب حسم اعلام کردند چنین نظری از سوی بیت سنی وجود ندارد و آنها به اجماع بیت شیعی احترام میگذارند و با هر گزینهای که اجماع شیعیان بر آن باشد همراه خواهند بود. بسیاری از کارشناسان و چهرههای سیاسی اهل سنت نیز تأکید کردند همانگونه که شیعیان به اجماع اهل سنت احترام گذاشتهاند اکنون نوبت اهل سنت است که به اجماع شیعیان احترام بگذارند. کسانی که سعی در ایجاد دوقطبی دارند، عمدتاً به دنبال منافع شخصی خود هستند و نباید اجازه داد این وحدت شکلگرفته در صحنه سیاسی عراق خدشهدار شود. درنهایت، چهارچوب هماهنگی شیعیان عراق آقای نوری المالکی را به عنوان نامزد رسمی نخستوزیری معرفی کرد و این انتخاب با حمایت گسترده داخلی همراه بوده است.
موضع آمریکا در این زمینه چیست؟ شنیده شده که برخی مقامات آمریکایی گفتهاند در صورت نخستوزیر شدن نوری المالکی، جریان درآمدی عراق را تحت فشار قرار خواهند داد. موضع آمریکا چه خواهد بود؟
آمریکا به طور کلی به دنبال گزینهای خنثی است که بتواند به راحتی با او به تفاهم برسد و سیاستهای خود بهویژه در دوره احتمالی بازگشت ترامپ را پیش ببرد؛ سیاستهایی که عمدتاً در جهت انزوای بیشتر ایران است. اما واقعیت این است که گزینههای لیبرال که آمریکا از آنها حمایت میکرد در انتخابات رأی نیاوردند. بنابراین اگر آمریکا بخواهد دخالت کند، عملاً به دموکراسی انتخاب مردم و استقلال عراق ضربه خواهد زد. چنین دخالتهایی، زورگویی، فشار بر دولت عراق و عامل بیثباتی است. در شرایط کنونی که با تحولات سوریه چالشهای امنیتی در عراق افزایش یافته و گروههای تروریستی دوباره فعال شدهاند، عراق بیش از هر زمان دیگری به گزینهای مقتدر، با تجربه و قاطع نیاز دارد که بتواند استقلال کشور را حفظ کند و وابستگی ساختاری به آمریکا را کاهش دهد. آقای مالکی در دورههای پیشین نخستوزیری خود نشان داد میتواند موازنه مناسبی برقرار کند. این موازنه در شرایط سخت کنونی منطقه میتواند برای عراق مفید باشد.
نسبت آقای نوری المالکی با ایران در دورههای پیشین نخستوزیری ایشان چگونه بوده است؟ سابقه تعاملات ایشان با ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
از منظر تاریخی، آقای مالکی در حزب الدعوه فعال بوده و حتی در دوره مبارزه علیه رژیم صدام، مسئولیت برخی گروههای مقاومت را بر عهده داشته است؛ بنابراین چهرهای دور از جریان مقاومت نیست. در دورههای نخستوزیری پیشین خود از ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴ نیز هیچگاه با ایران مشکل جدی ایجاد نکرد و روابط خوبی برقرار بود. البته همزمان با آمریکاییها نیز معامله و تعامل میکرد و موفق شد موازنهای منطقی میان دو طرف حفظ کند؛ به گونهای که حداقل چالشهای بزرگی به وجود نیامد.
آیا میتوان گفت انتخاب آقای مالکی نشاندهنده ناکامی آمریکا در صحنه سیاسی عراق است؟
بله، میتوان اینگونه تعبیر کرد. علیرغم فشارهای شدید از جمله فشارهای سیاسی، امنیتی و مواضع عجیب نماینده ویژه ترامپ در امور عراق و حتی استفاده از بحران امنیتی در سوریه که به عراق هم تحمیل میشود بهعنوان اهرم فشار شرایط به نفع آمریکا رقم نخورده است. آزادی زندانیان داعش از اردوگاه الهول و روانه کردن تروریستها به مرزهای عراق بخشی از این سناریو است. درنهایت وقتی مردم مشارکت خوبی در انتخابات 2025 داشتند و گروههای شیعی در انتخابات شرکت کردند، با اینکه انتخابات از سوی برخی جریانها مانند مقتدی صدر تحریم شده بود، گروههای نزدیک به دیدگاه مقاومت رأی آوردند.
آقای مالکی پس از کشوقوسهای فراوان و با اجماع بیت شیعی انتخاب شد. آمریکا قطعاً با چنین گزینهای موافق نیست؛ زیرا نمیخواهد به مرحله قبل از سودانی و الکاظمی یعنی زمانی که بین آمریکا و ایران در عراق موازنه برقرار بود، بازگردد. دولت قبلی به ویژه الکاظمی و تا حدی السودانی راه زیادی به سمت آمریکا آمده بودند و اکنون بازگشت به شرایط پیشین برای آنها مطلوب نیست. باید دید در آینده چه روندهایی شکل خواهد گرفت.