مهدی عبداللهی ، دبیر گروه اقتصاد : اخیراً کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶ در فضایی برگزار شد که بسیاری از تحلیلگران آن را نقطه عطفی در بازتعریف جایگاه اروپا در نظم جهانی میدانند. در بین سخنرانان اروپایی این کنفرانس، سران سه کشور بزرگ اروپایی یعنی فردریش مرتس صدراعظم آلمان، امانوئل مکرون رئیسجمهور فرانسه و استارمر نخستوزیر انگلیس تلاش کردند تصویری تازه از امنیت، اقتصاد و جایگاه ژئوپلیتیک اتحادیه اروپا ارائه دهند. مضمون کلی این سخنرانیها این بود که جنگ اوکراین همچنان ادامه دارد و همچنان روسیه دشمن شماره یک اتحادیه است، رقابت راهبردی آمریکا و چین وارد مرحلهای عمیقتر شده و نشانههای فرسایش نظم لیبرال پس از جنگ سرد بیش از هر زمان دیگری نمایان است. اروپا تاکنون امنیت خود را به آمریکا برونسپاری کرده و ضروری است از دوره اتکای راهبردی کامل به آمریکا عبور کنیم. سیاستهای تجاری آمریکا نگرانکننده است و ما باید به دنبال شرکای جدید باشیم. جهان وارد رقابت قدرتهای بزرگ شده، جهانی که بسیار امنیتیتر و نظامیتر خواهد بود و اگر اتحادیه اروپا میخواهد پایدار بماند، باید اقتصاد قوی به همراه قدرت نظامی پویا داشته باشد. سران سه کشور اروپایی یک اعتراف مشترک داشتند. اروپا در اقتصاد از هند، چین و حتی از آمریکا جا مانده و آنها باید همه تلاششان را صرف تقویت اقتصادی کنند. در این زمینه بررسی دادههای رشد اقتصادی کاملاً گویاست. دادههای بانک جهانی نشان میدهد طی 25 سال اخیر درحالیکه میانگین رشد اقتصادی چین و هند به ترتیب حدود 8.2 درصد و 6.4 درصد بوده، این عدد برای ایتالیا 0.6 درصد، آلمان 1.2 درصد، فرانسه 1.5 درصد، انگلیس 1.7 و مجموع اتحادیه اروپا (تعداد 26 کشور) 1.6 درصد بوده است. در ادامه به برخی از موضوعاتی که سران سه کشور اروپایی در کنفرانس مونیخ اشاره کردند، پرداخته میشود.
اقتصاد؛ پایه قدرت ژئوپلیتیک
یکی از مهمترین نکاتی که در سخنان سران سه کشور بزرگ اروپایی برجسته بود، پیوند مستقیم میان اقتصاد و امنیت است. امانوئل مکرون، فردریش مرتس و استارمر در کنفرانس مونیخ مرتباً به این موضوع اشاره کردند که دیگر امنیت صرفاً یک مفهوم نظامی نیست؛ بلکه قدرت صنعتی، فناوری و انرژی نقش تعیینکنندهای دارد. اروپا پس از شوک انرژی ناشی از جنگ اوکراین و کاهش وابستگی به گاز روسیه، به این نتیجه رسیده که استقلال اقتصادی بخشی از امنیت ملی است. مرتس تأکید کرد بدون احیای قدرت صنعتی آلمان و اروپا، سخن گفتن از استقلال امنیتی بیمعناست. مکرون خواستار سیاست صنعتی فعالتر و سرمایهگذاری مشترک اروپایی شد. استارمر نیز رشد اقتصادی را پیششرط نقشآفرینی جهانی دانست. چالش اصلی اروپا در این حوزه، رقابت همزمان با آمریکا و چین است. سیاستهای صنعتی حمایتی آمریکا و یارانههای گسترده چین فشار مضاعفی بر صنایع اروپایی وارد کرده است. بنابراین، بحث درباره اصلاح سیاستهای مالی و صنعتی اتحادیه اروپا نیز در حاشیه کنفرانس مطرح شد.
باید از صنعتزدایی دست برداریم
سران سه کشور بزرگ اروپایی به موضوع مهمی اشاره کردند که مستقیماً با تغییر دست فرمان و حکمرانی اقتصاد آنها ارتباط داشت. مضمون کلی سخنان امانوئل مکرون، فردریش مرتس و استارمر بیانگر این است که اقتصاد اروپا با موانعی که خودش برای خود ایجاد کرده، از هند و چین عقب مانده و باید دست فرمان خود را برای یک دنیای جدید تغییر دهد. فردریش مرتس، صدراعظم آلمان در این خصوص میگوید: «ما در اتحادیه اروپا بیش از حد کُند هستیم. چین میتواند ظرف چند ماه بزرگترین نیروگاههای خورشیدی جهان را بسازد، درحالیکه در اتحادیه اروپا، سالها طول میکشد تا یک پروژه صرفاً تأییدیه بگیرد.»
صدراعظم آلمان در ادامه بیان میدارد تولید ناخالص داخلی روسیه در حال حاضر حدود ۲ تریلیون یورو است. تولید ناخالص داخلی اتحادیه اروپا تقریباً ده برابر این مقدار است. با این حال، امروز اروپا ده برابر قویتر از روسیه نیست. او دلیل این شکاف را بوروکراسی و مقرراتزدگی بیحدوحصر دانست که مانع نوآوری و کارآفرینی میشود و تأکید کرد که نمیتوانیم خود را در غل و زنجیری که توان رقابتی را تضعیف میکند، گرفتار کنیم. امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه نیز میگوید: «اروپا نمیتواند اهداف بلندپروازانه آبوهوایی تعریف کند درحالیکه اجازه میدهد پایگاه صنعتیاش ناپدید شود. قیمتهای بالای انرژی، همراه با هزینههای کربن، روند صنعتزدایی را تسریع میکنند، نه فرایند کربنزدایی را.»
آمریکا باید ما را شریک بداند نه تابع
موضوع اصلی کنفرانس، مسئله عدم تداوم برونسپاری امنیت اروپا بود، امنیتی که از زمان حمله روسیه به اوکراین وارد مرحلهای جدید شده است. مرتس هشدار داد که آزادی و صلح دیگر بدیهی نیستند و اروپا باید برای دورهای طولانی از نااطمینانی آماده شود. این سخن بازتاب نگرانی عمیق برلین از تداوم تهدید روسیه و لزوم افزایش بودجه دفاعی آلمان بود. مکرون بار دیگر ایده خودمختاری راهبردی اروپا را مطرح کرد. او پیشنهاد داد اروپا باید درباره چهارچوب بازدارندگی هستهای نیز گفتوگوی جدی داشته باشد. استارمر نیز تأکید کرد که امنیت بریتانیا و اروپا تفکیکناپذیر است. با وجود برگزیت، لندن در حوزه دفاعی همچنان خود را بخشی از معماری امنیتی اروپا میداند. پیام او روشن بود؛ ناتو همچنان ستون اصلی دفاع جمعی است، اما اروپا باید در درون ناتو قویتر شود. اگرچه سخنان رهبران اروپایی حاکی از تمایل به استقلال بیشتر بود، اما هیچیک خواهان گسست از آمریکا نبودند. رابطه فراآتلانتیک همچنان سنگبنای امنیت اروپا محسوب میشود. با این حال، مفهوم وابستگی نامتقارن در حال بازنگری است. اروپا میخواهد شریک باشد، نه تابع.
طرح دوباره اوراق قرضه اروپایی
یکی دیگر از موضوعاتی که در کنفرانس امنیتی مونیخ و جلسات پیرامون آن مطرح شد، لزوم انتشار اوراق قرضه اتحادیه اروپا بود. رئیسجمهور فرانسه خواستار ایجاد ظرفیت بدهی مشترک اتحادیه اروپا و اوراق قرضه یورو برای تأمین مالی فناوری سبز، دفاع و امنیت شده و استدلال کرد که اروپا باید برای آینده خود سرمایهگذاری کند.
مکرون، پیش از اجلاس اتحادیه اروپا در روز پنجشنبه با محوریت رقابتپذیری، هشدار داد که اروپا باید از ظرفیت بدهی مشترک اتحادیه اروپا برای افزایش سرمایهگذاری در بخشهای استراتژیک استفاده کند، در غیر این صورت خطر «کنار گذاشته شدن» توسط ایالات متحده و چین را به جان میخرد.
وی گفت اروپا باید خود را برای چالشهای بیشتر با ایالات متحده آماده کند و «لحظه اخیر گرینلند» را به عنوان زنگ خطری برای پیشبرد اصلاحات اقتصادی به تعویق افتاده تلقی کند. مکرون هشدار داد که دونالد ترامپ، پیش از عقبنشینی در داووس در ماه ژانویه، تهدید کرده بود که بر کشورهای اروپایی که با پیشنهاد او برای کنترل گرینلند مخالفت کنند، تعرفه وضع خواهد کرد. مکرون به این رسانهها گفت: «ما در حال حاضر در مرحلهای هستیم که من آن را «لحظه گرینلند» مینامم.»
مکرون گفت دولت ترامپ «آشکارا ضد اروپایی» است و به دنبال «تجزیه» اتحادیه اروپاست. «اتحادیه اروپا در مقایسه با ایالات متحده و چین بدهی کمتری دارد. در برههای از مسابقه سرمایهگذاری فناوری، عدم استفاده از این ظرفیت وامگیری یک اشتباه بزرگ است.»
رئیسجمهور فرانسه درخواست خود برای بدهی مشترک از طریق اوراق قرضه یورو را تکرار کرده و استدلال کرد که اتحادیه اروپا به حدود 1.2 تریلیون یورو در سال سرمایهگذاری عمومی و خصوصی برای فناوریهای سبز و دیجیتال، دفاع و امنیت نیاز دارد.
لازم به ذکر است که اوراق قرضه یورو و بدهی مشترک اتحادیه اروپا در سال ۲۰۱۰ در جریان بحران منطقه یورو پیشنهاد شد؛ اما در آن زمان رد شدند زیرا شامل تجمیع بدهیهای ملی میشدند که به طور قطعی توسط کشورهای اتحادیه اروپا با منابع مالی قویتر رد شد. سپس در سال ۲۰۲۰ از طریق «اوراق قرضه کرونا» دوباره مطرح شد. این درخواست دوباره به همان دلیل رد شد؛ اما در ژوئیه ۲۰۲۰، کشورهای اتحادیه اروپا توافق کردند که به جای اینکه مسئولیت آن بر عهده کشورهای عضو باشد، صدها میلیارد یورو را به طور مشترک با پشتوانه بودجه اتحادیه اروپا قرض بگیرند.
پایان جهان تکقطبی؟
یکی دیگر از محورهای مشترک سخنرانی رهبران سه کشور بزرگ اروپایی یعنی فردریش مرتس صدراعظم آلمان، امانوئل مکرون رئیسجمهور فرانسه و استارمر نخستوزیر بریتانیا بر پذیرش این واقعیت بود که جهان تکقطبی پس از جنگ سرد دیگر وجود ندارد. فردریش مرتس صراحتاً اعلام کرد دوران هژمونی بیرقیب آمریکا به پایان رسیده و جهان وارد مرحله رقابت قدرتهای بزرگ شده است. این جمله نه به معنای قطع رابطه با واشنگتن، بلکه نشانهای از تغییر ذهنیت اروپایی بود؛ ذهنیتی که میپذیرد آمریکا دیگر توان یا تمایل سابق برای تأمین کامل امنیت اروپا را ندارد. مکرون نیز با بیانی متفاوت اما همسو، تأکید کرد که نظم آینده جهان نه آمریکامحور خواهد بود و نه چینمحور؛ بلکه مجموعهای از قطبهای قدرت شکل خواهد گرفت. در این میان، اروپا باید خود را بهعنوان یک قطب مستقل تعریف کند، نه بازیگری تابع. استارمر نیز ضمن تأکید بر اهمیت رابطه فراآتلانتیک، اذعان کرد که اروپا باید سهم بیشتری از بار دفاعی را بر دوش گیرد، زیرا تمرکز راهبردی آمریکا بهطور فزایندهای به سمت آسیا و مهار چین معطوف شده است. مهمترین پرسش مطرحشده در مونیخ این بود؛ آیا اروپا میتواند به یک قطب مستقل در نظم چندقطبی تبدیل شود؟ پاسخ رهبران اروپایی این بود که قرن بیستویکم قرن رقابت قدرتهاست و اروپا اگر میخواهد بازیگر بماند، باید همزمان امنیت خود را تقویت کند، اقتصادش را احیا نماید و وابستگیهای راهبردیاش را بازتعریف کند.
