ندا اظهری، خبرنگار گروه دانشگاه: هوش مصنوعی بهعنوان یک فناوری نوظهور و تحولآفرین در دنیای امروز، تمام نگاهها را به سمت خود جلب کرده و ایران نیز همگام با این تحولات به دنبال جایگاه مناسبی است تا در بین کشورهای پیشگام در این عرصه، حرفی برای گفتن داشته باشد و بتواند در رقابت با آنها خودی نشان دهد. طبق تازهترین آماری که از سوی معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری از وضعیت کشور در حوزه هوش مصنوعی اعلام شده، ایران در حوزه یادگیری ماشینی رتبه نخست را در میان کشورهای اسلامی و رتبه ششم را در دنیا از آن خود کرده است. در شاخص آمادگی دولت برای استفاده از هوش مصنوعی در سال 2023 رتبه 94 را در اختیار داشتیم و در سال 2024 در میان 188 کشور، با 3 رتبه ارتقا، به رده 91 دنیا رسیدهایم. از سوی دیگر، در شاخص مقالات یا شاخص علم نیز در سال 2023 در رده 33 دنیا بودیم و در سال 2024 با 3 پله صعود، به جایگاه 30 دست یافتهایم. از سوی دیگر، از نظر علمی در هوش مصنوعی در جایگاه 14 تا 16 دنیا ایستادهایم. این در حالی است که از نظر کاربرد هوش مصنوعی با تفاوت چشمگیری، رتبه 70 تا 75 را کسب کردهایم که بیانگر تفاوت فاحش جایگاه علمی ایران در مقایسه با کاربرد این فناوری در کشور است. این آمارها و وضعیتی که ایران در مقایسه با سالهای اخیر و دیگر کشورها دارد، نشان میدهد که کشور در مسیر پیشرفت در فناوریهای نوظهوری چون هوش مصنوعی قرار گرفته، اما با کوچکترین اقداماتی مانند همین دستیاران هوش مصنوعی میتوان گامهای بلندی در مسیر کاربردیسازی فناوری هوش مصنوعی در کشور برداشت و جایگاه ایران را ارتقا داد.
یکی از جدیترین حرکتهایی که از اواخر سال گذشته با همت معاونت علم و فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری و همکاری دانشگاهها و دستگاههای اجرایی به منظور کاربردی کردن هوش مصنوعی کلید خورد، همکاری 14 دانشگاه به منظور طراحی دستیاران هوش مصنوعی برای دستگاههای اجرایی بود. این دانشگاهها بسته به طرحها و پروپوزالهایی که ارائه داده بودند، جهت طراحی دستیاران هوش مصنوعی برای 13 وزارتخانه شامل «بهداشت، درمان و آموزش پزشکی»، «امور اقتصادی و دارایی»، «صنعت، معدن و تجارت»، «میراث فرهنگی و گردشگری»، «ارتباطات و فناوری اطلاعات»، «نفت»، «جهاد کشاورزی»، «راه و شهرسازی» و «نیرو» و «سازمان حفاظت محیط زیست» انتخاب شدند.
روز گذشته نسخه اولیه دستیار هوش مصنوعی دستگاههای اجرایی کشور با حضور نمایندگانی از 6 دانشگاه و وزارتخانههای تحت پوشش آنها در معاونت علم و فناوری ریاستجمهوری ارائه شد. هر کدام از این دانشگاهها به ارائه دستیار هوش مصنوعی خود برای وزارتخانه مرتبط پرداختند و از ویژگیها و نقاط مثبت این دستیار گفتند. در پایان هر یک از ارائهها، حسین افشین، معاونت علم و فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری نیز نقطهنظرات خود را در راستای بهبود هر دستیار و نقاط مثبت و منفی آنها بیان کرد. در ادامه نیز یکی از شرکتهای دانشبنیان که مسئولیت طراحی «سیستم جامع تحلیل و استخراج قوانین ایران» را بر عهده داشت، به ارائه دستیار پرداخت. در این پروژه، دانشگاهها و وزارتخانهها با همکاری یکدیگر و با تکمیل دادهها و ارائه راهکارهای هوشمند، قرار است فرایندهای اداری را متحول کرده و کیفیت خدمات دولتی را ارتقا دهند. این اقدام، با هدف بهبود فرایندهای اداری، ارتقای کیفیت خدماترسانی دولتی و تسهیل تصمیمگیریها انجام شده است. از قرار معلوم، این پروژه قرار است در چهار فاز دنبال شود که شامل بارگذاری قوانین و مقررات پایه و اصلی دستگاههای اجرایی؛ بارگذاری قوانین کاربردی و مرتبط با فعالیتهای اجرایی؛ مدلسازی پیشبینیها و تحلیلهای تصمیمسازی؛ و کاربردی شدن دستیار هوش مصنوعی در فرایندهای تصمیمگیری و کمک به مدیران دستگاههای اجرایی میشود. در حال حاضر، این پروژه فاز نخست خود را میگذراند.
دستیار هوش مصنوعی به چه کاری میآید؟
دستیار هوش مصنوعی، نرمافزاری است که با کمک گرفتن از فناوری هوش مصنوعی، دستیاران صوتی یا متنی کاربر را درک کرده و برای انجام وظایف مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. این دستیارها بسته به نیازی که کاربرد دارد برنامهریزی میشوند، اما به نظر میرسد در پروژهای که با همکاری دانشگاهها و وزارتخانهها در نظر گرفته شده، دستیاران هوش مصنوعی قرار است در تصمیمگیریها و پیشبینیها، به وزرا کمک کند تا تصمیمهای بهتر و آگاهانهتری را اتخاذ کنند. درواقع، دستیاران هوش مصنوعی دستگاههای اجرایی بیشتر به صورت چتباتهای متنی عمل میکنند که در وبسایتهای تعبیهشده، قرار است پاسخگوی سوالات وزرا پیرامون قوانین، آییننامهها و دستورالعملها باشد. این دستیاران هوش مصنوعی غالباً بر مبنای الگوریتمهای یادگیری ماشینی و بر پایه مدلهای زبانی (LLM) شکل گرفتهاند.
مدیریت آب و برق با دستیار هوشمند دانشگاه خواجه نصیر
دستیار هوش مصنوعی «طوسا»، دستیاری است که از سوی دانشگاه خواجه نصیر برای وزارت نیرو طراحی شده است. محمدمهدی اثنی عشری، استادیار دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه خواجه نصیر، عنوان کرد که این دستیار هوشمند به صورت گفتوگومحور و با پشتیبانی زبانهای فارسی و انگلیسی طراحی شده که ۸۰۰ قانون و ۱۰ هزار سند مرتبط با وزارت نیرو را در خود جای داده و وزرای این وزارتخانه میتوانند با طرح سوالاتی هر چند محاورهای از این دستیار هوشمند، به پاسخ خود از اسناد و قوانین درجشده در این سیستم دست پیدا کنند. در انتهای معرفی این دستیار، افشین بر لزوم وجود چنین سیستم هوشمندی تأکید کرد و گفت: «این دستیار هوشمند باید نسبت به آمار و اطلاعات بهروز مانند میزان تولید و نیز مصرف برق واکنش نشان دهد، یا با پیشبینیهای لازم، مانند پیشبینی هواشناسی، نسبت به تنشهای آبی هشدار دهد، یا در زمینه تصمیمگیری، به وزرا کمک کند که قوانین موردنیاز را بهتر بشناسند. ما باید تمرکز خود را روی کار یا بومیسازی هوش مصنوعی بگذاریم و بازار ایجاد کنیم، یا این که سیستمهای هوشمند را بدون نیاز به مصرف و عرضه، خریداری کنیم تا به این طریق، تقاضا ایجاد شود. یکی از این کارها، دستیاران هوش مصنوعی هستند که با هدف تقویت جنبه بازار راهاندازی شدهاند. به عنوان مثال، این دستیاران هوشمند در صنعت نفت موفق عمل کردهاند بهطوری که سال گذشته، چاه جفیر به عنوان نخستین چاه نفتی ایران به هوش مصنوعی مجهز شد. یا نمونه موفق دیگری هم در حوزه نیرو، رصد نیروگاه برق شهید شریعتی است که با استفاده از فناوری هوش مصنوعی محقق شد. به عبارتی، ما به دنبال تکثیر نمونههای موفق هستیم.»
وزارت علوم و ورزش زیر چتر دانشگاه شهید بهشتی
مهرنوش شمسفرد، عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی و کامپیوتر دانشگاه شهید بهشتی، در ادامه به ارائه دستیار هوش مصنوعی این دانشگاه پرداخت که برای دو وزارتخانه، وزارت ورزش و جوانان و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری طراحی و ارائه شده است. او در معرفی این دستیار، به ۱۸ هزار پرسشی اشاره کرد که در آن استخراج شده است. این سوالات در دستهبندیهای مختلفی چون سوالات عمومی مانند آییننامهها، سوالات سناریومحور مانند موضوعات خاص، سوالات ساده یا پیچیده، سوالات بررسی حواشی تصویب یا اجرای یک مصوبه، و درخواست صریح یا غیرصریح برای کشف تناقض قرار میگیرند. افشین در ادامه ارائه دانشگاه شهید بهشتی تأکید کرد که وزارتخانهها باید نیازهای خود را به دانشگاهها منتقل کنند تا در این دستیاران گنجانده شود. درواقع، تلاش این است که دستیار به گونهای باشد که فرد یا وزارتخانه بهترین خروجی را از دستیار هوش مصنوعی بگیرد. در ادامه، محمدهادی زاهدی، مدیرکل فناوری اطلاعات وزارت علوم، آموزش عالی هوشمند را فرصتی دانست که میتواند در ارتقای آموزش عالی تأثیرگذار باشد. به گفته او، تمام هیئت امنای دانشگاهها باید در اولویت این طرح قرار گیرند و اصلاح فرایندها و هوشمندسازی سیستم آموزش عالی اتفاق بیفتد. او همچنین ابراز امیدواری کرد که حضور دستیار هوش مصنوعی در وزارت علوم بتواند به فرهنگسازی و بلوغ سازمانی منجر شود. آمایش سرزمینی برای وزارت علوم از اهمیت بالایی برخوردار است که بسته به ظرفیتهای استان و تعداد اعضای هیئت علمی، باید مد نظر دستیاران هوش مصنوعی قرار گیرد. افشین در واکنش به این دستیار هوش مصنوعی اظهار کرد: «ما در این پروژه گسترده نباید انتظار داشته باشیم تمام مشکلات حل شود بلکه باید گام به گام پیش رفت تا ارتباط ایجاد شود. این دستیار باید زبان گفتوگویی عامیانه بین ما و دستیار باشد و بتواند کارهای تصمیمسازی را مانند جذب هیئت علمی تسهیل کرده و در تصمیمگیریها به وزیر کمک کند.»
اقتصاد فعالتر با دستیار دانشگاه علامه طباطبایی
رضا نقیزاده، عضو هیئتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی در ارائه دستیار هوش مصنوعی وزارت امور اقتصادی و دارایی با تأکید به اینکه بسیاری از اعضای هیئتعلمی این دانشگاه با این وزارتخانه در ارتباطند، اشاره کرد که 1196 سند قانونی مربوط به بورس شامل قوانین، آییننامهها، دستورالعملها و... در این دستیار هوشمند گنجانده شده که بر پایه LLM بر مدل 7 میلیارد پارامتر طراحی شده است. این دستیار شامل چند قسمت، شامل گزارشهای تخصصیای که تولید شده اما در دسترس قرار نمیگیرند؛ سؤالاتی که در متن قانون اشاره میشوند یا سؤالاتی که در متن قانون اشاره نمیشوند و نیز بیش از 200 کتاب منابع اولیه میشود. در این دستیار، هم اقتصاد فعال است و هم وزرا در آن به مدلهای مختلف دسترسی دارند. معاون علمیوفناوری ریاستجمهوری در واکنش به این دستیار هوش مصنوعی عنوان کرد: «این دستیار هوشمند باید بتواند شاخصهای توسعه را بررسی کند. از مهمترین بخشهایی که این دستیار میتواند کمک کند، بخش اقتصاد است که هم باید روی اقتصاد کلان و هم روی اقتصاد خرد فعال شود.»
تذکر افشین به مدل غیربومی وزارت صمت
مهران صفایانی، دانشیار گروه هوش مصنوعی دانشگاه صنعتی اصفهان در ارائه دستیار هوش مصنوعی این دانشگاه که برای وزارت صمت طراحی شده، عنوان کرد از فروردین که قرارداد این پروژه ابلاغ شد، کار با جدیت آغاز شد. در این دستیار، 70 قانون به همراه قوانین عمومی مانند کار و سلامت اداری از سایت وزارت صمت استخراج شده و پرسشها براساس آن پاسخ داده میشوند. نکتهای که در این دستیار وجود دارد و یکی از نکات ضعف آن محسوب میشود، این است که مانند دیگر دستیاران هوشمند که به طور مستقیم میتوان از آن سؤال پرسید، ابتدا سند یا قانونی در اختیار کاربر قرار میگیرد و فرد از این قانون باید سؤال مطرح کند که طبیعتاً با توجه به تعدد قوانین و اسناد، امکانپذیر نیست. با توجه به اینکه وزارت صمت با 4 میلیون کسبوکار در ارتباط است، برای برقراری شرایط حکمرانی مناسب، باید از ابزارهای خوبی استفاده کرد. در جریان رونمایی از این دستیار هوشمند، ادبیات غیربومی پاسخ هوش مصنوعی، تعجب معاون علمی را برانگیخت که افشین در واکنش به این اتفاق، به دانشگاه صنعتی اصفهان هشدار داد قرار است دستیاران هوش مصنوعی روی LLMهای بومی نوشته شوند و بر لزوم اصلاح مدل زبانی این دستیار تأکید کرد.
همکاری دانشگاه تهران در طراحی دستیار هوشمند نفتیها
دانشگاه تهران یکی از دانشگاههای فعال در این پروژه مهم کشوری است که دستیار هوشمندی را برای وزارت نفت طراحی کرده است. هشام فیلی، رئیس مؤسسه هوش مصنوعی دانشگاه تهران در ارائه دستیار هوش صنوعی این دانشگاه که به طور اختصاصی برای وزارت نفت طراحی شده، به بخشهای مختلف این دستیار اشاره کرد که با جستوجوهای گفتوگومحور، میتواند قوانین و اسناد مرتبط با آن موضوع را در حاشیه صفحه نمایش دهد و وزرا قادر خواهند بود پاسخ پرسشهای خود را در این قالب دریافت کنند. افشین در ادامه این ارائه گفت: «یکی از مسائل مهمی که پیش روی وزارت نفت قرار دارد، دادههای کلی است که میتواند در برنامهریزیهای آینده و اورهال (تعمیرات اساسی یا بازسازیهای کامل یک دستگاه یا تجهیزات یا سیستم) و نیز دستیابی به تولید پایدار بسیار تأثیرگذار باشد.»
کمک دانشگاه شیراز به وزارت جهاد کشاورزی برای مدیریت بهتر منابع
محسن راجی، عضو هیئتعلمی مهندسی کامپیوتر دانشگاه شیراز در ارائه دستیار هوش مصنوعی که از سوی این دانشگاه برای وزارت جهاد کشاورزی طراحی شده، اشاره کرد: «مجموعه 55 هزار داده از قوانین کلی مربوط به جهاد کشاورزی در این دستیار هوشمند تعبیه شده و وزرا میتوانند با جستوجو در این دستیار، به پاسخهای خود دست یابند که همه این پاسخها در کنار هم میتواند به مدیریت بهتر منابع کمک کند. این دستیار، منابع را به طور مستند اشاره کرده و اعتبار پاسخهای ارائه شده را هم نشان میدهد.» در ادامه، افشین عنوان کرد: «از مهمترین وزارتخانههای کشور، وزارت کشاورزی است که تصمیمهایی که در قالب این وزارتخانه اتخاذ میشود به طور مستقیم با خوراک مردم و حتی مسئله آب سروکار دارد.»
