حانیه قاسمیان، خبرنگار گروه جهانشهر: پیروزی جریان اخوانالمسلمین اردن در انتخابات پارلمانی این کشور پس از یک دوره رکود، نشاندهنده بازسازی این جریان تلقی میشود. اخوان در سایه وقوع تحولات بیداری اسلامی موفق شد به حداکثر قدرت برسد اما در فعل و انفعالات بعدی ضرباتی سنگین دریافت کرد. این گروه در مصر -خاستگاه تاریخیاش- تار و مار شده و در تونس -مهد بیداری اسلامی- به شکل وسیعی سرکوب و مضمحل شد. ترکیه و قطر دو پشتیبان این جریان نیز به مرور فاصله خود را از اخوان بیشتر کردند. اما با توجه به این مقطع طوفانی، بازگشتن اخوان به صحنه عالی سیاسی، در اردن میتواند اهمیت بالایی داشته باشد.
انتخابات
جبهه عمل اسلامی وابسته به اخوانالمسلمین اردن ۳۱ کرسی از ۱۳۸ کرسی پارلمان این کشور را به دست آورده است. این حزب که مخالف یا حداقل غیرهسمو با نظام حاکم اردن به حساب میآید، نسبت به دیگر احزاب کرسی بیشتری کسب کرده اما اکثریت کرسیهای پارلمان را در اختیار نگرفته است؛ هرچند تعداد کرسیهایش نسبت به دور قبل، سه برابر بیشتر شده است.
طبق قانون اساسی اردن، بیشتر قدرتها در دست پادشاه است که دولتها را منصوب میکند و میتواند مجلس را منحل کند. مجلس نیز میتواند با رأی عدم اعتماد، کابینه را مجبور به استعفا کند. وائل السقا از جبهه عمل اسلامی در گفتوگو با رویترز اظهار داشت: «مردم اردن با رای خود اعتمادشان را به ما نشان دادند. این مرحله جدید، مسئولیت حزب در قبال ملت و شهروندان را افزایش میدهد.»
این نتیجه برای اسلامگرایان تاریخی بوده و بزرگترین نمایندگی آنها از سال ۱۹۸۹، زمانی که ۲۲ کرسی از ۸۰ کرسی را به دست آوردند، به شمار میرود.
جبهه عمل اسلامی در پارلمان قبلی که در سال ۲۰۲۰ انتخاب شد، ۱۰ کرسی و در مجلس سال ۲۰۱۶، ۱۶ کرسی داشت. مراد العدائله، رئیس اخوانالمسلمین میگوید: «این انتخابات نشاندهنده تمایل به تغییر است و بسیاری از رایدهندگان لزوما اسلامگرا نبودند، بلکه خواهان تغییر و از روشهای قدیمی خسته شده بودند.»
اسلامگرایان، که تنها مخالفان مردمی موثر به شمار میروند، از مقامات به دلیل عدم دخالت در انتخابات قدردانی کردند. العدائله همچنین به رویترز گفته است که پیروزی آنها یک «رفراندم مردمی» بوده که از برنامه آنها برای حمایت از گروه فلسطینی حماس، متحدان ایدئولوژیکشان و همچنین خواسته آنها برای لغو معاهده صلح اردن با رژیمصهیونیستی پشتیبانی میکند.
بازگشت اخوانالمسلمین به صحنه سیاسی اردن
اردنیها روز سهشنبه در نخستین انتخابات عمومی که براساس قانون جدید انتخاباتی برگزار شد، رأی دادند. این قانون جدید با هدف افزایش نقش احزاب سیاسی در پارلمان ۱۳۸ کرسی که پیشتر تحت تسلط جناحهای قبیلهای و حامی دولت بود، تصویب شده است.
جبهه عمل اسلامی، شاخه سیاسی اخوانالمسلمین، حدود یک پنجم کرسیها را براساس قانون انتخاباتی ۲۰۲۲ به دست آورده است. این قانون برای نخستین بار ۴۱ کرسی را به احزاب سیاسی اختصاص داده است. قانون جدید بهمنظور کاهش تسلط قبیلهها بر قدرت و تقویت احزاب سیاسی طراحی شده است. با این حال، پارلمان همچنان در دست اعضای قبیلهای، میانهرو و حامی دولت باقی خواهد ماند. نتایج اولیه نشان میدهد که جبهه عمل اسلامی ۱۸ کرسی در فهرست حزبی، پس از شمارش نیم میلیون رأی و ۱۴ کرسی در فهرستهای محلی، از جمله در مناطق قبیلهای به دست آورده است. مقامات جبهه عمل اسلامی اعلام کردند که فهرستهای محلی آنها در بسیاری از استانها، بهویژه در امان پایتخت، که در آن تمام کرسیهای سهمیهای را به دست آوردهاند، پیشتاز است.
ایطاف رودان، روزنامهنگار اردنی، در گفتوگو با میدلایستآی ضمن اشاره به اینکه نتایج به نفع جبهه عمل اسلامی تا حد زیادی قابل پیشبینی بود، گفت: «این حزب سالها در سیاست حرفهای بوده و با ساختارهای اجتماعی اردن به خوبی آشناست.». او افزود: «از زمان اعلام انتخابات و حتی پیش از آن، آنها اتحادهایی را ایجاد کرده و این ساختارها را با نیروهای قبیلهای و اجتماعی تاثیرگذار فعال ساختهاند.» این دستاوردها در تاریخ حزب بیسابقه است و منعکسکننده فضای فعلی جامعه اردن، بهویژه در رابطه با جنگ اسرائیل در غزه است. رودان معتقد است که موضع سیاسی جبهه عمل اسلامی در مساله فلسطین موجب شده است که چپگراها، ملیگرایان سنتی و نیروهای قبیلهای به حزب اسلامی رای دهند.
تنها دو روز پیش از روز انتخابات، تنشها با اسرائیل افزایش یافت. یک فرد مسلح اردنی به نام ماهر الجازی، سه نگهبان اسرائیلی را در گذرگاه مرزی این کشور با کرانه باختری اشغالی به قتل رساند. این نخستین حمله از این نوع از دهه ۱۹۹۰ به این سو بود.
مقابله با اسرائیل در صندوق رای
مراد العدائله، دبیرکل جبهه عمل اسلامی، به میدلایستآی گفت که اردنیها به دلیل عملکرد آن در پارلمان قبلی و موضع آن در جنگ غزه به این حزب رای دادهاند.
اخوانالمسلمین، تظاهرات گستردهای در حمایت از فلسطینیان و حماس -همپیمانان ایدئولوژیک خود- رهبری کرده است. این امر احتمالا محبوبیت آنها را افزایش داده؛ بهویژه اینکه نیمی از جمعیت اردن فلسطینیتبارند. منتقدان جبهه عمل اسلامی ادعا میکنند که این حزب از خشم عمومی نسبت به جنگ غزه بهرهبرداری کرده است.
العدائله گفت: «مجلس نمایندگان آینده باید در مقابله با راست افراطی اسرائیل قوی عمل کند، خصوصا که ممکن است در آینده با راست افراطی آمریکا، در صورت پیروزی ترامپ، همسو شود.» او افزود: «رایدهندگان همچنین به دنبال راهحلهایی برای مشکلات اقتصادی و تغییر رویکرد فعلیاند که منجر به افزایش نرخ بیکاری و فقر شده و جوانان اردنی را مجبور به مهاجرت به خارج از کشور کرده است.» مشکلات اقتصادی اردن با تاثیر جنگ بر بخش حیاتی گردشگری این کشور و بدهی عمومی نزدیک به ۵۰ میلیارد دلار پیچیدهتر شده است. در همین حال، نرخ بیکاری در سهماهه اول سال جاری به ۲۱ درصد رسیده است.
دیمه طهبوب، نماینده جبهه عمل اسلامی که در فهرست ملی یک کرسی به دست آورده است، در مصاحبهای گفت که رویکرد اپوزیسیون در پارلمان جدید منعکسکننده بحران شدید منطقهای و تاثیر آن بر کشور و همچنین چالشهای سیاسی و اقتصادی داخلی خواهد بود. او افزود: «ما برنامه اقتصادی خود، اردن۲۰۳۰ را که به بسیاری از نگرانیهای اقتصادی مردم اردن پرداخته است، اجرا خواهیم کرد.»
رای به اسلامگرایان رای علیه اسرائیل است
چند روز پیش از انتخابات، هائل ودان الدجه، نماینده سابق اردن در مصاحبهای گفت که فضای عمومی کشور به سمت «گرایش اسلامی» میل کرده و این گرایش بهعنوان بهترین روش برای حفاظت در برابر تهدیدهای کنونی، بهویژه تحرکات اسرائیل در کرانه باختری اشغالی، دیده میشود.
قبایل اردنی از حملات اخیر اسرائیل به کرانه باختری اشغالی و صحبتهایی درباره اخراج اجباری فلسطینیها نگران هستند و این تحرکات را بخشی از نقشه اسرائیل برای تبدیل اردن به یک کشور فلسطینی و بیثبات کردن پادشاهی اردن میدانند. دجه گفت: «برگزاری انتخابات عادلانه، تنها تضمین برای حفظ انسجام جبهه داخلی در برابر تهدیدهای اسرائیل است.»
ملک عبدالله دوم هشدار داده که تجاوز مستمر اسرائیل در کرانه باختری اشغالی تهدیدی مستقیم برای امنیت اردن است و ممکن است به موجی از خشونتهای غیرقابلکنترل در منطقه منجر شود.
در این شرایط، پیروزی اسلامگرایان در انتخابات اخیر پارلمان اردن پیامدهای مهمی دارد. اولا این پیروزی پیامی به نهاد سیاسی اردن ارسال میکند که مردم از اخوانالمسلمین حمایت میکنند؛ سازمانی که بارها از سوی دولت هدف قرار گرفته است. این پیام همچنین در سطح بینالمللی نیز انعکاس خواهد یافت، بهویژه در میان قدرتهای خارجی که اردن را برای معرفی اخوانالمسلمین بهعنوان یک سازمان «تروریستی» تحت فشار قرار دادهاند.
نتایج انتخابات همچنین بر اهمیت مساله فلسطین برای رایدهندگان اردنی تاکید میکند؛ چراکه برنامه حزب عمل اسلامی خواستار انزوای اسرائیل و لغو پیمان صلح با این کشور است. جالب اینکه بسیاری از آرا برای حزب عمل اسلامی از مناطق قبیلهای که معمولا پایگاه دولت بودند، به دست آمده است که نشاندهنده افزایش حمایت این حزب در مناطق سنتی دولت است.
این تحولات نوید یک تغییر مهم در زندگی سیاسی اردن را میدهد؛ زیرا افزایش تاکید بر سیستم حزبی، بسیاری را به تدوین برنامههای خود ترغیب خواهد کرد. این امر به نوبه خود تجربه دموکراسی را تقویت کرده و مردم را به مشارکت بیشتر در سیاست تشویق میکند.
بیش از هر چیز، این انتخابات پیامی از مقاومت مردم اردن به اسرائیل است و تعهدی به حمایت از فلسطینیها، که بر امتناع مردم اردن از رها کردن آنها تاکید دارد.
پارلمان اردن؛ نیمهفرمایشی و زیر تاج سلطنت
درصد مشارکت در انتخابات پارلمانی اردن به میزان 2.5 درصد نسبت به انتخابات ۲۰۲۰ افزایش یافته و به 32.25 درصد رسیده است. درصدهای پایین رایگیری مربوط به پایتخت عمان و شهر الزرقا بوده است که هر دو شهر با تراکم جمعیتی بالا و شامل انواع مختلف جامعهاند؛ در حالی که درصد مشارکت در شهرهای کرک و معان (در جنوب) و برخی مناطق بادیه به بیش از ۶۰ درصد رسید. با وجود اینکه وضعیت اقتصادی در این دو شهر و مناطق بادیه چندان مطلوب نیست، اما ساکنان شهرهای بزرگ وضعیت را دشوارتر احساس میکنند؛ چراکه طبیعت زندگی شهری و هزینههای آن، باعث شده تا توجه از انتخابات منحرف شود. علاوهبر این، درصد زیادی از مردم در پایتخت و الزرقاء از وضعیت انتخاباتی ناراضی بودند؛ زیرا تاریخ طولانی از شکستهای مجلس نمایندگان و محدودیتهای رسمی در فرآیند انتخابات و همچنین محدودیتهای احزاب، آثار عمیقی در آگاهی اجتماعی عمومی گذاشته است.
پیروزی جبهه عمل اسلامی با بیشترین تعداد کرسیها (۳۱ کرسی) پیشبینیشده بود، زیرا این جبهه بهخوبی سازمان یافته و مذهب را با مسائل اجتماعی و سیاسی ادغام میکند و با مزاج مردم ناراضی از جنگ در غزه و حامی مقاومت و فلسطین همسو است؛ با وجود اینکه مقاومت نمیتواند پایاندهنده جنگ باشد. اقدام ماهر الجازی، راننده اردنی شهید علیه سربازان اسرائیلی در معبر کرامه، به مردم اردن انرژی داد و فرصتهای موفقیت کاندیداهایی که پرچم مقاومت را بلند کرده بودند، بهبود بخشید. بدین ترتیب حزب اسلامی در صفوف بادیهنشینها و عشایر و همچنین در شهرها، آرای بالایی کسب کرد. در کنار این حزب، احزاب جدیدی نیز با درصد بالایی از آرا و تعداد زیادی از کرسیها وارد پارلمان شدند. تفسیر اتفاق رخ داده نشان میدهد این انتخابات شاهد رقابتی بین نیروهای اجتماعی بود، بهجز کسانی که از رأیگیری امتناع کردند و از آن دوری جستند. برخی بهطور سازمانیافته برای رأیدادن به احزاب جدید به شور و نشاط پرداختند. در کنار باورها و دیدگاههای سیاسی رأیدهندگان، ملاحظات خانوادگی، منطقهای، روابط حرفهای و شغلی و تمایلات شخصی و ائتلافها نیز در شکلگیری صحنه و هدایت حرکت انتخاباتی نقش دارند. در نتیجه این مجلس در چهرهها و نیروهایی که نمایندگی میکند، آرایش جدیدی به همراه دارد. اگرچه حزب عمل اسلامی بیشترین توجه و اخبار را به خود جلب کرده است، اما احزاب دیگری نیز هستند که تعداد کرسی تقریبا هماندازه با اسلامگرایان دریافت کردهاند، مانند حزب میثاق ملی که تنها یک سال و نیم پیش تاسیس شده است. قابل توجه است که رئیس کمیسیون مستقل انتخابات اعلام کرد که ۱۰۴ نماینده اسلامگرا به مجلس راه یافتهاند؛ این درحالی است که مجموع کرسیها به 138 میرسد. واضح است که بیش از نیمی از این برندگان به احزاب جدید تعلق دارند و میتوانند یک بلوک بزرگ همگن تشکیل دهند.
باخت چپها در اردن
نکتهای که جلب توجه میکند این است که جریانهای چپ و ملیگرا با رنگهای مختلف خود به مجلس اردن نرسیدند، بهجز تعداد کمی از شخصیتهای مستقل که ممکن است به چپ نزدیک باشند. در این انتخابات، حزب کمونیست اردن (یکی از قدیمیترین احزاب) عملکرد خوبی در کمپین انتخاباتی داشت، اما نتوانست هیچ کرسی به دست آورد. همچنین خوششانسی با جریان دموکراتیک که شامل چپ جدید و اجتماعی است، همراه نبود و سهم آن از آرا پس از سهم حزب کمونیست قرار گرفت. حزب کارگران با دو کرسی موفق به پیروزی شد، حزبی که در زمینه تلاش برای تحقق عدالت اجتماعی برای قشرهای فقیر، از کارگران و دانشجویان و گروههای کارکنان با حقوق پایین فعال است. بنابراین پیشتازی حزب جبهه عمل در نتایج بهطور ضروری به معنای «هدایت» مجلس، تدوین قوانین و نظارت بر عملکرد دولت نخواهد بود، بهویژه با فقدان شرکا و همپیمانان، مگر اینکه موفق به برقراری روابط کاری با مستقلین شود، با توجه به اینکه این حزب به دلیل نگرش محافظهکارانه خود با مخالفتهایی از سوی گروهها و نیروهای اجتماعی در زمینه حقوق زنان و فعالیتهای فرهنگی و هنری مواجه است که نیازمند نشان دادن انعطافپذیری بیشتر و احترام به تنوع فرهنگی در جامعه است.
اسلامگراهای اردن، علیه نئولیبرالیسم
در زمینه شعارها و برنامه انتخاباتی؛ با وجود اینکه «اخوان» به شعارهای سنتی بازگشته است، مانند «با اسلام وطن را حفظ میکنیم و امت را میسازیم»، اما با دقت در برنامه انتخاباتی آنها میتوان دید که این برنامه بسیار بیشتر از زبان ایدئولوژیک که قبلا خطابه سیاسی آنها را شکل داده بود، پیشرفته است. در مقایسهای با احزاب اسلامگرای دیگر کشورهای اسلامی، نگاه انتقادی اسلامگرایان به سیاستهای نئولیبرالی و دیکته شده از نهادهای بینالمللی بیشتر به چشم میخورد و این دیدگاه متفاوت از احزاب اسلامی- عربی دیگر است، مانند حزب آزادی و عدالت مصر، حزب عدالت و توسعه مغرب و حزب حرکت النهضه تونس که در برنامههای انتخاباتی خود به سیاستها و افکار لیبرالی نزدیکتر بودند. دیدگاه اسلامگرایان اردنی تحت تاثیر مواضع انتقادی مردم نسبت به صندوق بینالمللی پول و سیاستهای نئولیبرالی اقتصادی جاری در کشور قرار دارد. در زمینه نقش دین در سیاست و جامعه، ممکن است تفاوتی در مضمون واقعی آنچه اسلام گرایان مطرح میکنند و آنچه احزاب میانهرو و محافظهکار دیگر مطرح میکنند؛ وجود نداشته باشد زیرا توافقی میان آنها بر احترام به دین و ارزشهای اسلامی در چهارچوب اخلاق و تربیت عمومی وجود دارد. تنها گروههای چپ هستند که به اهمیت دین و نقش آن در عرصه عمومی نمیپردازند. به این معنا که بعد ایدئولوژیک از نظر واقعی وجود ندارد و نبض اسلامی در میان اسلامگرایان به شعارها و عبارات عمومی که دیگران نیز آنها را به اشتراک میگذارند، محدود شده است.
