۷ توصیه به داوطلبان دکتری برای دانشجو شدن

زهرا رمضانیخبرنگار

زهرا رمضانی، خبرنگار گروه دانشگاه: ششم اسفند سال گذشته بود که 186هزار داوطلب برای رسیدن به صندلی‌های مقطع دکتری دانشگاه‌های کشور به رقابت پرداختند و نتایج این رقابت نیز کمتر از دوماه بعد یعنی 23فروردین امسال اعلام شد و داوطلبان از 25فروردین برای انتخاب رشته دست‌به‌کار شدند. هرچند امروز به‌عنوان آخرین مهلت تعیین‌شده برای ثبت کدرشته‌محل‌های مورد نظر داوطلبان تعیین‌شده، اما تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد این زمان بازهم تمدید خواهد شد تا بیش از 137هزار داوطلب دکتری که مجاز به انتخاب رشته شده‌اند، بتوانند از این مرحله عبور کنند. داوطلبانی که از میان 186هزار و 556شرکت‌کننده در آزمون نیمه‌متمرکز انتخاب شده‌اند و می‌توانند نسبت به انتخاب 50کدرشته‌محل اقدام کنند تا درنهایت 24هزار و 254دانشجوی مقطع دکتری در سال جاری به دانشگاه‌های کشور اضافه شوند. البته در این میان دانشگاه‌های دولتی امکان ‌پذیرش 12هزار و  716نفر و دانشگاه آزاد اسلامی نیز سهم 11هزار و 538نفری را برای تربیت این دانشجویان برعهده دارد. نکته مهمی که داوطلبان باید به آن توجه ویژه داشته باشند، اینکه امسال انتخاب رشته دکتری برای دانشگاه‌های دولتی و آزاد اسلامی به‌صورت مجزا انجام می‌شود و لازم است داوطلبان در مهلت تعیین‌شده، رشته‌های مدنظر خود را برای هرکدام از دانشگاه‌ها ثبت کنند.  از این رو داوطلبانی که هدف‌شان تحصیل در واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی است، باید این مساله را مدنظر قرار دهند که تا 5 اردیبهشت مهلت دارند کدرشته محل‌های خود را در سامانه www. azmoon. org ثبت کنند و تفاوت اصلی میان دانشگاه آزاد اسلامی و دولتی آن است که داوطلبان آزادی امکان ثبت حداکثر تا 80 رشته/محل را دارند.

 2 شیوه پذیرش متفاوت برای داوطلبان دکتری
قطعا راهیابی به کلاس‌های درس مقطع دکتری به‌راحتی مقاطع قبل نیست، یعنی تنها قبولی در آزمون کتبی که به‌صورت سراسری برگزار می‌شود، شرط اصلی برای پذیرش در دانشگاه‌ها نیست؛ چراکه بخش اصلی راه، منوط به قبولی در جلسه مصاحبه حضوری است که هر دانشگاه به‌صورت اختصاصی برگزار می‌کند. هرچند تا زمان نگارش این گزارش تنها 34هزار و 200نفر اقدام به انتخاب رشته کرده بودند و هر سال در زمان انتخاب رشته بسیاری از آزمون‌ها فارغ از مقطع آن، ‌بخشی از داوطلبان مجاز به دلایل مختلف رغبتی برای انتخاب رشته ندارند، اما آنچه دکتری را از دیگر آزمون‌ها متمایز می‌کند، همان شیوه چندمرحله‌ای است که کار را برای داوطلبان سخت‌تر می‌کند. به‌عبارت دقیق، گزینش داوطلبان دکتری به دو صورت آموزشی-پژوهشی و پژوهشی‌محور دنبال می‌شود و در هرکدام از آنها سهم امتیازات در نظر گرفته شده هم متفاوت است. در شیوه آموزشی-پژوهشی سهم آزمون متمرکز 50درصد، سوابق آموزشی، پژوهشی و فناوری 20درصد و مصاحبه علمی و سنجش عملی 30درصد است اما در پژوهش‌محور سهم آزمون متمرکز 30درصد، سوابق آموزشی، پژوهشی و فناوری 20درصد، مصاحبه علمی و سنجش عملی 30درصد و تهیه طرح‌واره نیز 20درصد خواهد بود. طبیعی است که در بخش پژوهشی‌محور، اولویت اصلی از همان ابتدا فعالیت‌های پژوهشی خواهد بود.

1. اهمیت بالای کدرشته‌محل‌های انتخابی برای دعوت به مصاحبه حضوری
درست است که انتخاب کدرشته‌محل توسط داوطلبان تا حد زیادی وضعیت آنها را در مصاحبه حضوری مشخص می‌کند؛ چراکه طبیعتا هر داوطلب براساس انتخاب رشته‌ای که انجام داده به جلسات مصاحبه حضوری دعوت می‌شود، از این‌رو تربیت اولویت‌بندی داوطلب برای انتخاب کدرشته‌محل از اهمیت دوچندانی برخوردار است. همان‌طور که ترتیب انتخاب رشته در آزمون سراسری، باعث قبولی یا عدم قبولی داوطلب می‌شود، در مقطع دکتری هم همین‌طور خواهد بود. مساله اصلی اینکه داوطلب باید کدرشته‌محل‌ها را براساس علاقه به رشته و دانشگاه انتخاب کند، یعنی نه‌تنها توانایی‌های خود را برای انجام فعالیت‌های پژوهشی در رشته مدنظر قرار دهد، بلکه به این مهم هم توجه کند که نباید خود را محدود به یک یا دو دانشگاه سطح بالا کند.

2. تنها به دانشگاه‌های سطح یک اکتفا نکنید
طبیعی است که همه داوطلبان به تحصیل در دانشگاه‌های مطرح کشور علاقه ویژه‌ای دارند، یعنی اگر داوطلبی در مقطع دکتری از دانشگاه مطرح فارغ‌التحصیل شود، گویی ضمانت‌نامه مهمی برای اشتغال چه در داخل و چه خارج از کشور خواهد داشت؛ اما نباید این مساله به‌حدی در ذهن داوطلب پررنگ شود که کل مسیر انتخاب کدرشته‌محل و دانشگاه مورد نظرش را اشتباه طی کند. به‌عبارت دیگر، این مهم نباید باعث شود همه کدرشته‌محل‌ها را برای یک دانشگاه انتخاب کنید، قطعا در چنین وضعیتی اگر داوطلب نتواند رای اعتماد هیات مصاحبه‌کننده را جلب کند، ‌دیگر هیچ شانسی برای قبولی نهایی نخواهد داشت و عملا هیچ‌گاه ازسوی دیگر دانشگاه‌ها دعوت به مصاحبه نخواهد شد. از این‌رو توصیه می‌شود درکنار اهمیت دادن به اولویت‌های رشته‌ای و دانشگاهی، تعداد دانشگاه‌های انتخاب‌شده در دوران انتخاب رشته هم فراموش نشود.

3. رشته تحصیلی‌تان را تغییر ندهید
در دکتری هم مانند دیگر مقاطع، داوطلب این امکان را دارد که در برخی رشته‌ها برخلاف رشته تحصیلی‌اش در مقطع پایین‌تر تحصیل کند؛ هرچند طبیعتا تمام رشته‌ها این امکان را به داوطلبان نمی‌دهند، اما مساله مهم اینکه در مقطع دکتری پژوهش حرف اول را می‌زند، طبیعی است که اساتید ترجیح دهند دانشجویان دکتری آنها در رشته‌ای تحصیل کنند که پیش‌تر در آن فعالیت پژوهشی داشته‌اند. قطعا در این میان دانشجویانی که رشته تحصیلی‌شان ادامه کارشناسی‌ارشد است در اولویت اصلی قرار دارند و کار برای داوطلبانی که رشته تحصیلی‌شان را برای دکتری تغییر داده‌اند، به‌مراتب سخت‌تر خواهد شد و راه سختی را برای اثبات توانایی‌های‌شان برای پژوهش در رشته جدیدشان در پیش دارند.

4. خود را برای محک‌زدن‌های متفاوت دانشگاه‌ها آماده کنید
دانشگاه‌ها در پذیرش دانشجوی دکتری تا حد  زیادی استقلال عمل دارند و همین مساله باعث شده مراکز آکادمیک کشور مجاز به برگزاری آزمون کتبی و شفاهی از متقاضیان معرفی‌شده برای مرحله دوم که همان سنجش علمی و عملی از داوطلب است، باشند. این مساله حاکی از آن است که هر دانشگاهی می‌تواند به شیوه خودش، ‌داوطلب را مورد ارزیابی قرار دهد و این بدان معنی نیست که اگر داوطلبی در یکی از دانشگاه‌ها صرفا توسط تیم چندنفره از اعضای هیات‌علمی، مورد مصاحبه حضوری قرار گرفت، در دانشگاه دیگر هم همان روال وجود دارد، در چنین وضعیتی داوطلب باید خود را برای هر شرایطی آماده کند.

5. حدنصاب تعیین‌شده توسط دانشگاه‌ها؛‌ شرط اصلی برای رفتن به مرحله مصاحبه
با توجه به اینکه ظرفیت هر دانشگاه برای پذیرش دانشجوی دکتری به‌نسبت دیگر مقاطع به‌شدت محدود است، مراکز آکادمیک حدنصابی را برای دعوت از داوطلبان به جلسات مصاحبه تعیین می‌کنند و قطعا اگر داوطلبی نتواند حدنصاب تعیین‌شده را به‌دست آورد، اصلا نباید منتظر باشد که توسط آن دانشگاه دعوت شود. به‌عبارت دقیق‌تر، داوطلبی که اقدام به انتخاب کدرشته‌محل می‌کند، با توجه به نمره کل اکتسابی، کدرشته‌محل‌های انتخابی، سهمیه و حدنصاب تعیین‌شده توسط موسسات می‌تواند به مرحله دوم برسد.
سیدحسین حسینی، عضو هیات‌علمی و معاون آموزشی سابق دانشگاه تهران دراین‌باره به «فرهیختگان» گفت:‌ «دانشگاه‌ها برای معرفی داوطلبان از سازمان سنجش، حدنصابی را مشخص می‌کنند و هرکس این حدنصاب را به‌دست‌ بیاورد، طبق مقررات در آزمون کتبی یا حضوری دانشگاه‌ها شرکت می‌کنند. این‌طور نیست که دانشگاه‌ها اگر بناست برای یک رشته 4دانشجوی دکتری پذیرش کنند اما 40داوطلب توانسته‌اند حدنصاب آن دانشگاه را به‌دست بیاورند، از آنها مصاحبه به عمل نیاورند، بنابراین این مساله باعث می‌شود دانشگاه‌های زیادی برای داوطلبان وجود داشته باشد.»

6. اولین جلسه مصاحبه حضوری را از دست ندهید
 درست است که نصف راه دانشجوی دکتری‌شدن، قبولی در جلسه مصاحبه حضوری است، اما یک‌بار اشتباه در این مرحله کافی است تا داوطلب مجبور باشد سال آینده برای رسیدن به کلاس‌های درس این مقطع صبر کند. براساس آنچه در دفترچه راهنمای انتخاب رشته آزمون ورودی مقطع دکتری آمده، عدم شرکت در مرحله بررسی سوابق علمی و پژوهشی، به‌منزله انصراف از آزمون تلقی شده و متقاضی غایب از گزینش نهایی حذف خواهد شد، یعنی عدم مراجعه برای مصاحبه، از نگاه قانونی به‌منزله انصراف از پذیرش بوده و داوطلب دیگر امکان حضور در آزمون کتبی یا مصاحبه مجدد هیچ‌یک از دانشگاه‌ها را نخواهد داشت. طبیعتا در چنین وضعیتی، لازم است داوطلب حتی اگر می‌داند در اولین دانشگاهی که دعوت به مصاحبه شده قبول نمی‌شود، اما حتما در آن جلسه شرکت کند.
 
7. داوطلبان مباحث درسی را به‌صورت عمقی فرا بگیرند
طبیعی است که طولانی‌شدن روند پذیرش دانشجوی دکتری، استرس‌های زیادی را به داوطلبان وارد می‌کند. در این میان سهم 50درصدی گزینش اختصاصی دانشگاه‌ها باعث شده نگرانی‌های زیادی نسبت به جلسه مصاحبه حضوری میان داوطلبان شکل بگیرد، درحالی که قطعا قبولی در این مرحله هم نیازمند توجه به برخی نکات ریز و درشتی است که درصورت رعایت آنها، ‌داوطلبان می‌توانند رای اعتماد اساتید مصاحبه‌کننده را داشته باشند. حسینی، عضو هیات‌علمی دانشگاه تهران دراین‌باره می‌گوید:‌‌ «فردی که می‌خواهد به‌عنوان دانشجوی دکتری وارد دانشگاه‌ها شود‌ باید قدرت تجزیه و تجلیل مسائل را داشته باشد، از این‌رو عمیق خواندن مطالب و نگاه عمقی به مسائل قطعا می‌تواند در تغییر نگاه مصاحبه‌کنندگان تاثیر داشته باشد. طبیعی است در این میان داوطلبی که آموزش‌های سطحی دیده و خودش نیز تلاشی برای فهم درست مفاهیم نداشته باشد، در اولویت نخواهد بود. از این‌رو توصیه می‌کنم تا جایی که می‌توانند مطالبی را که مربوط به دوره کارشناسی‌ارشد و کارشناسی است به‌صورت عمقی فرا بگیرند.»
یوسف شاقول، ‌عضو هیات‌علمی دانشگاه اصفهان هم دراین‌باره می‌گوید:‌ «داوطلبان دکتری باید به اطلاعیه‌هایی که توسط وزارت علوم و سازمان سنجش منتشر می‌شود، دقت کرده و از اطلاعیه‌هایی که توسط دانشگاه‌های مختلف منتشر می‌شود، غفلت نکنند، یعنی نباید تنها به خواندن اطلاعیه چند دانشگاه اکتفا کنند، ‌بلکه لازم است اطلاعیه‌هایی را که توسط دانشگاه‌ها و زیرگروه‌های هر دانشکده منتشر می‌شود را دنبال کنند؛ چراکه بعضا زیرگروه‌ها اطلاعیه‌های خاص به خودشان را دارند.»
او ادامه می‌دهد: «این مساله باعث می‌شود داوطلب پیش از حضور در جلسه مصاحبه حضوری، بداند که آن دانشگاه چه مطالباتی از داوطلب دارد و در چنین شرایطی با آمادگی سر جلسه مصاحبه حاضر می‌شود. این مهم باعث می‌شود دیگر داوطلب نتواند اعلام کند که در جریان خواسته‌های دانشگاه نبوده و این نگرانی را به داوطلبان دیگر هم منتقل کند که امکان دارد به‌دلیل درخواست‌های دانشگاه سر جلسه مصاحبه حضوری رد شوند. طبیعتا دانشگاه‌ها هم نباید و نمی‌توانند شاخص‌های خود را به اطلاع داوطلبان نرسانند.»

 شناخت اساتید از داوطلب به‌معنی پذیرش او در جلسه مصاحبه نیست
درکنار همه این نکاتی که باید مورد توجه داوطلبان قرار بگیرد، برخی مسائل مطرح‌شده در تمام این سال‌ها باعث شده آنها نگاه مثبتی به جلسات مصاحبه حضوری نداشته باشند و تصور کنند تنها شانس قبولی در دانشگاهی را دارند که مقطع کارشناسی‌ارشد خود را در آن سپری کرده‌اند. طبیعی است که قطعا اساتید از داوطلبی که در مقطع پایین‌تر، دانشجوی آنها بوده شناخت کامل‌تری داشته باشند، اما این بدان معنی نیست که دیگر داوطلبان شانس قبولی در مصاحبه حضوری نخواهند داشت. معاون آموزشی سابق دانشگاه تهران دراین‌باره می‌گوید:‌ «استادی که در مقطع کارشناسی‌ارشد، از توانمندی‌های دانشجوی خود اطلاع داشته، قاعدتا این در شناخت هرچه بهتر قابلیت‌ها و توانمندی‌های داوطلبی که می‌خواهد وارد مقطع دکتری شود، اثرگذار است؛ اما نباید این‌گونه برداشت شود که در این ارتباط اساتید سوگیری داشته باشند، ‌درست نیست. هرچند امکان دارد به‌صورت موردی هم شاهد چنین مسائلی در کشور باشیم، اما درمجموع نظام آموزش عالی، قضاوت‌ها از داوطلبان دکتری بسیار منصفانه صورت می‌گیرد.»
شاقول نیز با رد کردن این مساله می‌گوید:‌ «با اطمینان می‌گویم در دانشگاه اصفهان به‌راحتی اگر داوطلب قوی‌تری از دانشگاه دیگر داشتیم، قطعا نسبت به داوطلبی که پیش‌تر در دانشگاه ما تحصیل کرده، اولویت داشته است. مطرح کردن چنین مسائلی تنها باعث شناخت بهتر اساتید از داوطلب می‌شود و این بدان معنی نیست که این شناخت به پذیرش داوطلب منتهی می‌شود. جالب است که بگویم درحال حاضر از 4دانشجوی دکتری بنده، ‌3دانشجو مربوط به دانشگاه‌های دیگر و تنها یک دانشجو از دانشگاه خودمان است.»
او ادامه داد:‌ «نمی‌توان این مساله را کتمان کرد که وقتی استادی تصویر مثبتی از داوطلبی که پیش‌تر دانشجوی او بوده داشته باشد؛‌ اثرگذار است. اما زمانی که بنده مسئولیتی در دانشگاه داشتم همیشه این مهم را به اعضای هیات‌علمی یادآوری می‌کردم مراقب این مهم باشند. نکته مهم دیگر اینکه نمی‌توان این مساله را فراموش کرد که اساتید هم ترجیح می‌دهند داوطلبی را به‌عنوان دانشجویی پذیرش کنند که در انجام فعالیت‌های پژوهشی دارای توانایی باشد و این مولفه در آیین‌نامه‌ها هم آمده که برون‌داد دانشجوی دکتری که همان مقاله یا انجام طرح خاص است تنها زمانی محقق می‌شود که دانشجو درکنار استاد قرار بگیرد، در چنین وضعیتی اساتید نمی‌خواهند دانشجویی را داشته باشند که توانایی انجام این کار را نداشته باشد. به‌عبارت دیگر، حتی اگر در بدترین حالت نگاه منفعت‌طلبانه به داوطلب دکتری هم داشته باشیم، ‌بازهم داوطلبی از این مرحله عبور می‌کند که جزء بهترین‌ها باشد.»
عضو هیات‌علمی دانشگاه اصفهان تصریح کرد:‌ «فرد آکادمیک در همه آیین‌نامه‌ها تعریف مشخصی دارد و برای چنین فردی حقیقت و علم علی‌الاصول جایگاه اول را دارد. معتقدم هیچ مصلحتی بالاتر از علم نیست و این مساله در همه برهه‌ها حتی زمانی که درحال گزینش داوطلب دکتری هستیم هم صدق می‌کند و قطعا اساتید نیز داوطلبی را که توانایی علمی، آموزشی و پژوهشی بالاتری دارد، تایید می‌کنند. البته منکر این نمی‌شوم که اتفاق نامیمونی در این حوزه شکل نمی‌گیرد، اما این بدان معنی نیست که آن را بتوان به کل نظام آموزش عالی بسط داد.»