«ربنا»ی شجریان یک آهنگ مقدس است

 مهدی امین‌ فروغی، نویسنده و پژوهشگر موسیقی درباره آیین‌های موسیقیایی ماه رمضان در ایران گفت: «ما پیوند موسیقی و مناجات‌خوانی در ماه مبارک رمضان را در ایران و شهرهای مختلف به شکل‌های گوناگونی می‌بینیم که از دیرباز رایج بوده است. خوانندگان خوش‌صدا در آن زمان به پشت‌بام می‌رفتند و دو ساعت قبل از سحر مناجات می‌خواندند. یکی از اشعاری که در آن زمان خوانده می‌شد و استاد شجریان هم آن را خوانده بود شعر مولانا یعنی همان «این دهان بستی دهانی باز شد/ تا خورند لقمه‌ها راز شد» بنابراین موسیقی در شکل‌های مختلف مناجات‌خوانی بوده و هنوز هم در شهرستان‌ها با گونه‌های مختلف وجود دارد.»
این نویسنده در پاسخ به اینکه در این مناسبت از چه اشعاری استفاده می‌شود، گفت: «طبیعتا خوانندگان خوش‌آواز اشعار مناجاتی شاعران فارسی‌زبان را انتخاب می‌کردند. برای مثال شعر سنایی که می‌گوید: «ملکا ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی/ نروم جز به همان ره که توام راه نمایی» یا شعر نظامی که می‌گوید: «ای نام تو بهترین سرآغاز/ بی‌نام تو نامه کی کنم باز»؛ این شعرها بسته به ذوق خواننده برای خواندن ماه رمضان انتخاب می‌شد. اکثر شاعران از مولانا گرفته تا سعدی و حافظ در اشعار خود مناجات داشتند.» 
وی درباره مناجات «ربنا» که یادآور ماه رمضان برای ماست، گفت: «این مناجات ترکیب چند آیه از «قرآن» است که مرحوم استاد شجریان به زیباترین شکل آن را خواندند و سال‌های سال از رادیو تلویزیون پخش می‌شد و با اقبال عمومی روبه‌رو شد. به‌دلیل اینکه مناجات ربنا سالیان سال در زمان افطار پخش می‌شد و روی روح و جان مخاطب تاثیر گذاشت تبدیل به یک آهنگ مقدس شد. فردی در دوره‌های مختلف زندگی از نوجوانی گرفته تا بزرگسالی آن را می‌شنید و به همین سبب برای ما تبدیل به نوستالژی شد و زمینه‌ای را فراهم کرد تا با شنیدن این مناجات ماه رمضان به خاطرمان آید.»

سنت‌ها درصدد فراموشی
فروغی درباره به وجودآمدن رسانه‌ها و فراموش‌شدن موسیقی قدیمی ماه رمضان گفت:«رسانه‌ها و فضاهای جدید شرایط مخصوص به خود را دارد. عده‌ای در سال جدید آمدند و مناجات‌های قدیمی را متناسب با فضای رسانه بازخوانی کردند که این کار خوبی است، عده‌ای دیگر آمدند نواهایی را به سبک جدید تولید کردند که این کار هم در جهت گسترش دادن این حوزه انجام می‌شود. این‌که درحال فراموشی سنت‌ها هستیم به جهت عوض شدن روزگار و پیشرفت تکنولوژی درست است. طبیعتا سنت‌های گذشته کمرنگ شده‌اند، البته کسانی درصدد احیا بوده و هستند، به‌خصوص در روزگار ما پژوهشگرانی وجود دارند که در کتاب‌های خود این سنت‌ها را منعکس می‌کنند و جلوی نابودی را می‌گیرند. ما باید این سنت‌ها را پایدار نگه داریم و به نسل‌های بعد بسپاریم.»

کمرنگ شدن گویش‌های محلی در موسیقی رمضان
فروغی در رابطه با موسیقی بومی هر شهر برای ماه رمضان گفت: «در ایران با مناطق، اقوام و فرهنگ مختلفی روبه‌رو هستیم و این فرهنگ‌ها هرکدام گویش‌ها و ادبیات و موسیقی خود را دارند و در این ایام مناجات‌خوانی را به شیوه خود اجرا می‌کنند. ما در رسانه شاهد هستیم که در حوزه مناجات‌خوانی مناطق مختلف همگی تحت‌تاثیر مرکز قرار گرفتند، یعنی خوانندگان نواحی مختلف ایران که گویش مختلفی دارند همگی سعی می‌کنند مانند خوانندگانی که صدایشان از رسانه ملی پخش می‌شود مناجات‌خوانی داشته باشند. این یک آسیب محسوب می‌شود، زیبایی آیین‌های رمضانی در ایران به گوناگونی آن است. وقتی همگی تحت‌تاثیر مرکز قرار بگیرند، این یکپارچگی و گوناگونی را از بین می‌برد و همه به یک فرم واحد تبدیل می‌شود و این اصلا موضوع خوبی نیست.»
وی در ادامه درباره میزان اهمیت موسیقی رمضان برای صداوسیما گفت: «بی‌تردید موسیقی رمضان برای صداوسیما اهمیت دارد اما بیشتر شاهد یک نوع مناجات‌خوانی در تلویزیون هستیم و آن هم مناجاتی است که توسط مداحان خوانده می‌شود، درحالی‌که در مناطق مختلف ایران شکل‌های زیبایی از مناجات‌خوانی است که صداوسیما می‌تواند از استادان آنها دعوت کند و در رسانه ملی دیده شود و برای حفظ سنت‌ها و آیین‌های مناطق مختلف ایران کمکی باشد.»

آثار فاخر و ماندگار
این نویسنده در پایان در رابطه با ویژگی‌هایی که یک اثر ماندگار باید داشته باشد، گفت: «به آثاری می‌توان نوای ماندگار برای ماه رمضان گفت که در مرحله اول فاخر و در شأن حال‌وهوای معنوی روزه‌داران باشد و در کنار اینها مردم روزه‌دار بتوانند با این آثار ارتباط برقرار کنند. یک اثر زمانی ماندگار می‌شود که مردم آن را دوست داشته باشند. برای مثال ربنای مرحوم شجریان، مناجات‌های مرحوم موسوی‌قهار، سحرگاهان استاد قاسم رفعتی، اذان استاد موذن‌زاده و... اینها همگی بر دل و جان مردم نشسته و به‌عنوان اثری ماندگار برای ماه مبارک رمضان شناخته می‌شود.»