تا انتخابات آمریکا مکانیسم ماشه به جریان نخواهد افتاد

به گزارش «فرهیختگان آنلاین»، این روزها داغ‌ترین بحث فضای سیاسی و رسانه‌ای کشور، حول‌وحوش سفری شکل گرفته که رئیس‌جمهور در آن عازم ژاپن شده است. روحانی در حالی به توکیو پا می‌گذارد که چندماه قبل نیز نخست‌وزیر ژاپن بعد از 40 سال به ایران آمده بود. آبه 6 ماه پیش راهی تهران شد تا آن‌طور که گفته می‌شد در قامت میانجی قدری از تنش‌ها میان ایران و آمریکا بکاهد. مأموریت مرد چشم‌بادامی اما به‌گونه‌ای که خود انتظارش را داشت پیش نرفت و مواضع صریح رهبر انقلاب در این خصوص آب پاکی بر دستان آبه بود.  روحانی حالا آن‌طور که سخنگوی وزارت امور خارجه می‌گوید در بازدید از آن سفر راهی توکیو شده تا با همتای ژاپنی‌اش درخصوص مسائل دوجانبه به بحث و گفت‌وگو بنشیند.

سخنگوی وزارت امور خارجه روز دوشنبه، ۲۵ آذرماه در نشست خبری هفتگی خود در پاسخ به سوالی درباره چراغ‌سبز واشنگتن به ژاپن برای سفر حسن روحانی ضمن تاکید بر اینکه روابط ایران با سایر کشورها ارتباطی با کشورهای ثالث ندارد، ابراز امیدواری کرد دوستان ایران نیز روابط‌شان با تهران را به چراغ‌های سبز، زرد و قرمز کشورهای دیگر گره نزنند. تلاش موسوی برای طبیعی جلوه‌دادن این سفر البته چیزی نبود که بتواند مانع از گمانه‌زنی‌ها درخصوص ادامه تلاش‌های قبلی میانجی شود. با این حال همان روز علی ربیعی، سخنگوی دولت نیز سفر رئیس‌جمهور به ژاپن را بی‌ارتباط به مذاکره با آمریکا خواند و توضیح داد اگرچه دوستان ژاپنی معمولا پیام‌ها و ابتکار عمل‌هایی دارند که ایران هم آنها را بررسی می‌کند، ولی هیچ برنامه از پیش تعیین‌شده‌ای در این رابطه وجود ندارد. 

عباس عراقچی هم که حدود دو هفته پیش پیام روحانی را برای نخست‌وزیر ژاپن برده بود گفت احتمال آغاز مذاکره میان ایران و آمریکا در سفر به توکیو وجود ندارد اما گفت‌وگو درخصوص برجام و سیاست‌ فشار حداکثری آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران حتما در دستورکار رایزنی‌های دو کشور خواهد بود.  با این حال و به‌رغم انکارهای پی‌درپی، فضای افکارعمومی باور چندانی به گفته‌های مقامات در این زمینه ندارد و به حکم قاعده «تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها» همچنان انتظار شنیدن ناگفته‌ها را می‌کشند.

هرچه هست سران دو کشور روز جمعه با هم دیدار خواهند کرد و اخبار حواشی این مذاکرات هم خواه‌ناخواه به رسانه‌ها درز خواهد کرد.  در این رابطه و درخصوص تلاش آمریکا برای به جریان انداختن مکانیسم ماشه علیه ایران که ظریف دیروز با انتشار توئیتی از آن خبر داد، با عبدالرضا فرجی‌راد سفیر اسبق ایران در نروژ و استاد ژئوپلیتیک دانشگاه علوم‌وتحقیقات به گفت‌وگو نشستیم.

فرجی‌راد درخصوص اهداف این سفر چندان با مقامات دولتی هم‌نظر نیست و معتقد است به‌واسطه هم‌پیمانی ژاپن با آمریکا، اساسا امکانی برای توفیق در مذاکرات دوجانبه وجود ندارد و دو طرف به بسته‌های پیشنهادی متقابل برای کاهش سطح تنش‌ها میان ایران و آمریکا چشم دوخته‌اند.

اساسا چنین امکانی برای آمریکا وجود دارد که از مکانیسم ماشه در شرایطی که خود در برجام نیست، استفاده کند؟

خیر، من تصور نمی‌کنم. این‌هم یک نوع فشاری است که آمریکایی‌ها به ایران می‌آورند که با توجه به مسائلی که در کشور پیش آمده، جو تبلیغاتی بسازند و فضا را متشنج‌تر کنند. بالاخره مکانیسم ماشه باید به شورای امنیت برود و در شورای امنیت هم همه کشورها حتی متحدان آمریکا معتقد هستند ترامپ از برجام خارج شده است. چین و روسیه که جای خود، اتحادیه اروپا هم این نظر را دارد، به‌ویژه مسئول جدید سیاست خارجی اتحادیه اروپا، بولر، هم اخیرا این را بیان کرد. لذا این کار نه عملی است و نه ترامپ دنبال آن است. این یک جو تبلیغاتی است که پمپئو به‌طور مرتب هردفعه یک چیزی را بهانه می‌کند و این‌بار هم مساله مکانیسم ماشه را مطرح کرده است.

یک بحث حقوقی که در این خصوص وجود دارد این است که ترامپ با دستور اجرایی خود صرفا اجرای تعهدات آمریکا را متوقف کرده و چون در قطعنامه 2231 هست، این امکان برای او وجود دارد که از این مکانیسم استفاده کند. این گزاره را چقدر قرین واقعیت تلقی می‌کنید؟

مکانیسم ماشه باید به شورای امنیت برود. اعضای شورای امنیت باید جواب مثبت دهند. بالاخره الان کشورهای عضو برجام در شورای امنیت هستند و وتو می‌کنند.

با چنین فرضی بحث وتو کردن مثلا انگلستان محل سوال است. آیا این کشور حاضر است به‌نفع ما وتو کند؟

مکانیسم ماشه در ارتباط با برجام است. درواقع اروپایی‌ها هنوز به این نرسیده‌اند که ایران تعهدات خود را انجام نمی‌دهد. صحبت بولر، صحبت مهمی است که ایران از چارچوب برجام هنوز خارج نشده است و حتی انگلیسی‌ها در روزهای اخیر گفته‌اند نیروهای ما در خلیج‌فارس هستند، اگر هدف آمریکایی‌ها تحت فشار قرار دادن ایران است ما با آن همراه نخواهیم شد. علاوه‌بر آن، شرایط خاص منطقه نیز مزید بر علت است که هیچ‌کدام از طرفین برجام حتی انگلستان که متحد نزدیک آمریکا محسوب می‌شود آمادگی همراهی با آن را نداشته باشد. بحث فرماندهی انگلیس نشان‌ می‌دهد اگر آنها احساس کنند خطری در پیش است و آمریکا می‌خواهد از آنها استفاده کند تا فشار نظامی به ایران وارد شود، خود را عقب می‌کشند.

بحث مکانیسم ماشه صرفا ناظر به خروج از برجام است یا ناظر به عدم اجرای تعهدات؟

مکانیسم ماشه ناظر به خروج از برجام است و الان هم هنوز هیچ کشوری نگفته که ایران از برجام خارج شده است. ایران آخرین کشوری بود که تعهدات خود را کاهش داده و کاهش تعهدات ایران براساس بند 36 برجام بود. مطابق بند 36 برجام، این اختیار به ایران داده شده که اگر کشورهای عضو 1+5 از برجام خارج شوند یا تعهدات خود را انجام ندهند، ایران این حق را دارد که تعهدات خود را کاهش دهد. آژانس 14 بیانیه داده که ایران کاملا به تعهدات خود عمل کرده است. بعد از آنکه آمریکا 100 درصد تعهدات را کنار گذاشت و اروپایی‌ها نیز با وجود حضور در برجام به اکثر تعهدات عمل نکردند، ایران هم براساس بند 36 اجرای برجام تعهداتش را کاهش داد. این کاهش تعهد خیلی فرق دارد با اینکه ایران به تعهدات خود عمل نکند.

یعنی حتی مبتنی‌بر 14 بیانیه آژانس نیز آنان نمی‌توانند از مکانیسم ماشه استفاده کنند.

بله، نمی‌توانند. آژانس گزارش داده که ایران کاملا به برجام متعهد بوده است.

اگر مبنا، گزارش‌های 14 به بعد آژانس باشد چه اتفاقی می‌افتد؟ چون از گزارش 14 به بعد آژانس به‌دلیل کاهش تعهدات ایران، پایبندی ما را به‌صراحت تایید نکرده است.

من تصور می‌کنم باید بقیه اعضای 1+5 بپذیرند که ایران از برجام خارج شده یا به‌طور جدی تعهدات خود را کاهش داده است. همان‌طور که اشاره داشتم هیچ‌کدام از اینها را شاهد نیستیم. ضمن اینکه شرایط بین‌المللی با شرایط گذشته که در رابطه با عراق ابلاغ شد، فرق کرده است. در حال حاضر همه حتی خود کاخ سفید از درگیری و تنش فرار می‌کنند، حالا دنبال این بگردند که از مکانیسم ماشه استفاده کنند؟ این شرایط سیاسی را باید در نظر داشت.

برای بررسی‌ شکایت در هریک از مراحل چه کمیسیون ویژه، چه در هیات وزیران و چه شورای امنیت بازه زمانی مشخصی در نظر گرفته شده است. در مرحله آخر یعنی شورای امنیت اگر ظرف 30 روز این بررسی‌ها به نتیجه خاصی نرسید، عملا اتوماتیک‌وار تحریم‌ها بازمی‌گردد.

به هر حال فعلا کسی تقاضایی نکرده که جلسه تشکیل شود. یعنی باید اعضای 1+5 اگر معتقد هستند ایران تعهدات خود را انجام نداده یا تعهدات خود را کاهش داده است، ابتدا طرح شکایت کنند، جلساتی تشکیل شود و در این جلسات تذکر داده شود و بعد اگر ایران به برجام برنگشت کار به شورای امنیت کشیده شود. این پروسه هنوز طی‌نشده چون کسی به آن اعتقاد ندارد.

 احیانا اگر ماجرا به این سمت‌وسو برود چه چشم‌اندازی قابل انتظار است؟

به فازهای بعدی بستگی دارد. این امکان وجود دارد که اروپا به آمریکا نزدیک شود و در چنین شرایطی سناریوی آمریکایی‌ها پیش برود. هم‌اکنون اروپا هیچ آمادگی‌ای ندارد که راه آمریکا را برود به‌ویژه آنکه اروپایی‌ها خود با آمریکا درگیر هستند و واشنگتن را مسئول وضع فعلی برجام می‌دانند. به‌علاوه، آنها منتظر نتیجه انتخابات و پیامدهای استیضاح ترامپ هستند و به‌نظر من اصلا شرایطی نیست که این بحث در جامعه بین‌الملل مطرح شود.

تا انتخابات آمریکا اگر همین روند را پیش برویم، هیچ اتفاقی در رابطه با مکانیسم ماشه نخواهد افتاد. بعد از انتخابات آمریکا اگر هر دولتی در این کشور بر سر کار آمد و در ازای دادن امتیازاتی مشخص، ایران حاضر نشد از مسیر کاهش تعهدات برگردد، آن زمان راه برای استفاده آمریکا از مکانیسم ماشه هموار خواهد بود.

اگر دولت وقت آمریکا امتیازی ندهد و وضعیت مانند امروز باشد، چطور؟

بعد از انتخابات آمریکا اوضاع متفاوت است. ترامپ اکنون ملاحظات انتخاباتی دارد. او دنبال هزینه‌کردن برای جنگ نیست. به هر حال اقدام جهت به جریان انداختن مکانیسم ماشه ممکن است واکنش ایران را به‌دنبال داشته باشد. آمریکایی‌ها با این پیش‌فرض هر نوع حادثه‌ای را در خلیج‌فارس و خاورمیانه محتمل می‌دانند. از این حیث تصور نمی‌کنم بعد از جنگ عراق و افغانستان و هزینه چندهزار میلیارد دلاری‌ای که به ایالات متحده تحمیل شد؛ ترامپ در مواجهه با ایران که از عراق و افغانستان قدرتمندتر است؛ دست به ماجراجویی بزند.  ضمن اینکه هر دو طرف در تلاشند برای کاستن از سطح تنش‌ها به نتیجه‌ای مشخص برسند. سفر روحانی به ژاپن در رابطه با همین مساله است. شما تصور می‌کنید رئیس‌جمهور به توکیو می‌رود که روابط ایران و ژاپن توسعه یابد؟ خیر. برای روابط ایران و ژاپن نمی‌شود هیچ کار خاصی انجام داد. سیستم بانکی بین‌المللی برای ما تعطیل است و ژاپن هم یک کشور کاملا قانونمند و متعهد به مقررات بین‌المللی است. گذشته از آن، این کشور متحد اصلی آمریکاست و در رابطه با کار اقتصادی با ایران هیچ اقدامی نمی‌تواند انجام دهد؛ نه پروژه‌های توسعه و نه نفت! امروز کشورهایی که به ما نزدیک بودند مانند هند و بقیه نیز نفت نمی‌خرند. چگونه می‌توان از ژاپن که همیشه به‌نحوی عمل می‌کند که رضایت آمریکا را داشته باشد، چنین انتظاری داشت.  اگر امروز دولت در این سطح با ژاپن مذاکره می‌کند با هدف آن است که تنش‌ها کم شده و گشایشی صورت گیرد. ترامپ با خروج از برجام یک اقدام اشتباه انجام داد و با غرور خاصی که دارد اکنون نمی‌تواند به‌خاطر انتخابات از این مسیر عقب‌نشینی کند چون این اقدام نوعی خودکشی است و دموکرات‌ها او را نابود می‌کنند. لذا با در نظر داشتن مجموع شرایط، مسائلی را که پمپئو مطرح می‌کند، نباید خیلی جدی گرفت.

خبر خاصی در این رابطه وجود دارد؟ با توجه به آنکه برخی خبرهای غیررسمی از حضور ترامپ در ژاپن همزمان با حضور روحانی در توکیو نیز حکایت داشت.

من تصور نمی‌کنم در سطح مذاکره میان مقامات یا دیپلمات‌های دو طرف اتفاق خاصی بیفتد ولی تلاش‌ها انجام می‌شود. حتی درصورت حضور همزمان رئیس‌جمهور آمریکا در ژاپن نیز احتمال ملاقات روسای‌جمهور در حد صفر است. اما ممکن است پیام‌ها یا پیشنهادهابی از سوی هر دو طرف مطرح شود. باید منتظر ماند و دید که این پیشنهادها تا چه حد می‌تواند انتظارات طرفین را برآورده سازد.