ژنرال نفتی، مرد روزهای سخت نیست

به گزارش «فرهیختگان آنلاین»، عرضه نفت در بورس به‌عنوان یک راهکار ضدتحریمی همواره مطرح بوده است و پس از خروج آمریکا از برجام و اعمال دوباره تحریم‌های نفتی شکل جدی‌تری به خود گرفت. اگرچه دولت فعلی طرح عرضه نفت در بورس را اجرایی کرد، عدم اقدام به‌موقع و انحصارطلبی وزارت نفت از جمله عواملی هستند که روند موفقیت عرضه نفت را با مشکل روبه‌رو کرده‌اند.

موضوع عرضه نفت در بورس از سال‌‌ها قبل اواخر دهه 70 به‌عنوان یک طرح مطرح بوده است و حتی دوبار در سال‌های 90 و 91 عرضه نفت در بورس اتفاق افتاد؛ اما با موفقیت روبه‌رو نشد. پس از تغییر دولت و توافقنامه برجام این طرح تا آبان سال 97 و پس از خروج آمریکا از برجام مسکوت باقی ماند. یکی از انتقاداتی که به دولت دوازدهم وارد است عدم اقدام به‌موقع برای عرضه نفت در بورس و عدم رساندن این طرح به حالت پایدار است که همین موضوع موجب شده این طرح اکنون با مشکلاتی مواجه شود. به‌طور کلی می‌توان عدم اقدام به‌موقع دولت را به دو بخش تقسیم کرد:

۱. پیش‌بینی نکردن شرایط تحریم در هنگام توافقنامه برجام و فروش نفت از طریق سنتی؛ اگر پس از توافقنامه برجام در کنار فروش نفت از طریق سنتی، اندک اندک درصدی از فروش روزانه از طریق بورس معامله می‌شد، شاید در شرایط تحریمی حال حاضر وضعیت بورس کشور به حالت پایدارتری رسیده بود.

۲. عدم اقدام سریع حتی پس از خروج آمریکا از برجام؛ درحالی که رئیس‌جمهور آمریکا در اردیبهشت 97 از برجام خارج شد و قرار بود 6 ماه بعد، یعنی در آبان تحریم‌های نفتی را اعمال کند، اما دولت با تعللی 6 ماهه در آبان یک هفته قبل از تحریم‌ها نفت را در بورس عرضه کرد.

عرضه نفت در بورس یک راهکار بلندمدت است. بنابراین واضح است اگر نفت، در شرایطی که ایران درگیر تحریم‌های بانکی نبود در بورس عرضه می‌شد، طبیعتا با استقبال مشتریان اعم از خارجی و داخلی مواجه و خود باعث ایجاد بازاری جدید برای فروش نفت ایران و حل مشکلات احتمالی این طرح شده و برای شرایط تحریم به‌عنوان یک راهکار گره‌گشا موجب فروش نفت ایران می‌شد. هرچند روند عرضه نفت در بورس به هیچ‌وجه نباید متوقف شود، اما باید قبول کرد در شرایط تحریمی فعلی استقبال مشتریان داخلی و خارجی از نفت ایران، مقداری زمانبر است.

  سنگ‌اندازی به دلیل شکسته شدن انحصار فروش نفت

یکی دیگر از مشکلاتی که عرضه نفت در بورس با آن روبه‌رو است، مخالفت بدنه وزارت نفت به‌خصوص امور بین‌الملل شرکت ملی نفت با این موضوع است. درواقع تا قبل از فروش نفت از طریق بورس، نفت کشور تماما از طریق امور بین‌الملل شرکت ملی نفت به فروش می‌رسید و هم‌اکنون هم بخش اعظمی از نفت از همین طریق به فروش می‌رسد. روند فروش به این شکل است که مشتریان مستقیما با مسئولان مربوطه وارد مذاکره می‌شوند و قیمتی طبق فرمول امور بین‌الملل تعیین و نفت خریداری می‌شود. طبیعی است تعیین قیمت به این شکل و از طریق مذاکرات مستقیم خود موجب فساد و رانت خواهد شد و باز هم طبیعی به نظر می‌رسد مسئولان این بخش از وزارت نفت به‌عنوان مخالفان سرسخت طرح عرضه نفت در بورس باشند. عرضه نفت در بورس به دلیل شرایط مساوی‌ای که برای خریداران نفت ایجاد می‌کند شائبه رانت را به کلی از بین می‌برد و قیمت هم به دلیل رقابتی که در بورس شکل می‌گیرد بهترین قیمت ممکن برای نفت عرضه‌شده خواهد بود.

  نفت به‌گونه‌ای در بورس عرضه می‌شود که فروش نرود

صحبت‌های اخیر زنگنه در کنفرانس مطبوعاتی وی این سوال را به ذهن منتقل می‌کند که آیا وزیرنفت یک کشور در شرایط تحریم باید به این شکل راهکار ضدتحریمی مثل عرضه نفت در بورس را زیر سوال ببرد و عملا مشتریان خرید نفت از بورس را از تحریم شدن آنها بترساند؟ زنگنه به‌صراحت در نشست خبری اعلام می‌کند که احتمال تحریم شرکت‌های خریدار نفت از بورس بسیار زیاد است و در جایی دیگر دقیقا برخلاف آن چیزی که در اطلاعیه عرضه نفت در بورس است، اعلام می‌کند که اگر کسی قرار است نفت را از طریق بورس خریداری کند نباید آن را به بازارهای سنتی ما بفروشد. این در حالی است که در اطلاعیه عرضه نفت در بورس به‌صراحت اعلام شده مقصد فروش برای خریداران نفت از بورس آزاد است. به نظر می‌رسد وزارت نفت و شخص وزیر نفت به دنبال عرضه کج‌دار و مریز نفت در بورس هستند تا هم دهان منتقدان بسته شود و هم نفتی در بورس به فروش نرسد و با این روند انحصار فروش نفت همچون قبل در اختیار این وزارت باقی بماند.

  بی‌میلی زنگنه به عرضه نفت در بورس

پس از بازگشت تحریم‌های نفتی، خروج توتال و بسته شدن طومار IPC تمام رشته‌های زنگنه پنبه شده و شرایط برای فروش نفت سخت‌تر شد. آمریکا به کشورهای خریدار نفت ایران نماینده فرستاد تا آنها را از دادوستد با ایران منع کند. این اقدامات تا حدی موثر بود که فروش نفت ایران را تا ۸۰۰ هزار بشکه در روز کاهش داد. حتی محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه هم اعلام کرد که اوضاع فروش نفت ایران از قبل از برجام هم بدتر شده است. با در نظر گرفتن این شرایط، فروش نفت برای ایران سخت‌تر خواهد شد. رصد تحولات و اقدامات نشان می‌دهد آنقدر که آمریکا برای تحریم نفت ایران تلاش می‌کند از این سو دولت و علی‌الخصوص وزارت نفت برای دور زدن تحریم‌‌ها تلاشی نمی‌کنند و نامه ۷۲ نماینده مجلس به سران قوا این گزاره را تایید می‌کند. نمایندگان در این نامه تاکید کرده‌اند که زنگنه نه‌تنها اهتمام عملی برای مقابله با تحریم‌ها از خود بروز نداده است، بلکه تقریبا همه روزنه‌های موجود جهت بی‌اثر کردن تحریم‌ها را خواسته یا ناخواسته مسدود کرده است.

  بی‌توجهی به عرضه نفت در بورس

سال‌هاست بورس نفت به‌عنوان راهکاری ضدتحریمی از سوی کارشناسان مطرح می‌شود. سازوکار شفاف بورس نفت باعث می‌شود اولا پدیده‌هایی مثل بابک زنجانی به وجود نیایند و ثانیا نفت ایران با قیمت مناسبی به فروش برسد. پس از خروج آمریکا از برجام دولت با تعللی 6 ماهه در آبان ماه یک هفته قبل از تحریم‌ها نفت را در بورس عرضه کرد. یکی از انتقاداتی که به وزارت نفت وارد است عرضه نکردن به‌موقع نفت در بورس و پایدار نکردن عرضه است که باعث شده این طرح اکنون با مشکلاتی روبه‌رو شود.

  بی‌توجهی به پتروپالایشگاه و توسعه‌ پتروشیمی‌ها

جمله‌ «پالایشگاه‌سازی سودده نیست.» 20 سال است که از زبان مدیران وزارت نفت نمی‌افتد و همین رویکرد باعث شده صنایع پالایشی ایران پیشرفت نکند. در این ۴۰ سال تنها دو طرح پالایشگاه امام‌خمینی(ره) شازند و پالایشگاه میعانات گازی ستاره خلیج‌فارس به ثمر رسیده‌اند. از آن‌سو همه تلاش‌های وزارت نفت بر راحت‌ترین کار یعنی صادرات نفت خام صرف شد. معضلی که موجب شده اقتصاد ایران تک‌محصولی شود. تحریم‌های نفتی هم همین وابستگی نفت خام را هدف گرفته است. در اشتباه بودن این رویکرد همین بس که کشورهای دیگر نظیر هند، کره‌‌جنوبی و ژاپن با نفت وارداتی پالایشگاه‌ها سودآوری دارند.

  تکیه نکردن بر توان داخل

زنگنه شاید «ما می‌توانیم» را بر زبان بیاورد اما در عمل بر این عقیده است که «ما نمی‌توانیم.» برای مثال تامین مالی قراردادهای کلان نفتی با سرمایه‌گذاری شرکت‌های خارجی از طریقIPC به جای تکیه بر داخل و ایجاد زمینه برای جذب نقدینگی برای توسعه صنعت نفت. نامه زنگنه به شرکت‌های تابعه وزارت نفت برای خرید نکردن از شرکت‌های داخلی مشتی نمونه‌ خروار از نگاه به بیرون در ساختمان خیابان طالقانی است.