رفتارشناسی مواجهۀ ایرانی‌ها با کالابرگ

پانیذ رحیمیخبرنگار

چهل روز از اجرای طرح حمایتی جدید دولت می‌گذرد؛ طرحی که از ۱۴ دی‌ماه با عنوان «کالابرگ» کلید خورد و قرار بود به تقویت سبد خرید خانوار‌ها کمک کند. حالا با گذشت بیش از یک ماه، نخستین نشانه‌های تغییر در رفتار مصرفی مردم خود را در آمار فروشگاه‌ها نشان داده است. در همین خصوص «فرهیختگان» داده‌های ماهانه یکی از فروشگاه‌های زنجیره‌ای کشور را بررسی کرده است. بر اساس اطلاعات ماهانه این فروشگاه زنجیره‌ای، ارزش فروش این فروشگاه از ۱۰ هزار میلیارد تومان در دی‌ماه سال گذشته با رشد 120 درصدی به بیش از ۲۳ همت در دی‌ماه امسال رسیده است. همچنین در دی‌ماه که سیاست ارزی و حمایتی دولت تغییر کرده، رقم فروش این فروشگاه نزدیک به 26 درصد رشد داشته است. همچنین در دی‌ماه حجم فروش این فروشگاه نسبت به آبان و مهرماه رشد 44 درصدی داشته است. اما داستان فقط به افزایش عدد فروش ختم نمی‌شود. جزئیات آمار‌ها نشان می‌دهد سبد خرید خانوار‌ها نیز دستخوش تغییر شده است. خرید مواد خوراکی، اقلام پروتئینی، نوشیدنی‌ها و شوینده‌ها افزایش یافته و در مقابل، هزینه‌کرد برای دخانیات سقوطی کم‌سابقه را تجربه کرده؛ به‌طوری‌که رقم خرید این گروه کالایی از ۱۸ میلیارد تومان در دی سال گذشته به حدود ۲۰۰ میلیون تومان در یک ماه اخیر رسیده است. این اعداد حالا پرسشی جدی را پیش روی تحلیلگران قرار داده ‌است: کالابرگ تا چه اندازه توانسته جهت مصرف خانوار ایرانی را تغییر دهد؟ 

افزایش 120 درصدی فروش فروشگاه‌های زنجیره‌ای

داده‌های مربوط به مجموع فروش یکی از فروشگاه‌های زنجیره‌ای نشان می‌دهد مبلغ فروش این فروشگاه از حدود 10 هزار میلیارد تومان در دی‌ماه سال گذشته، به 16 همت در مهرماه و آبان و به 18 همت در آذرماه امسال و درنهایت به بیش از 23 همت در پایان دی‌ماه امسال رسیده است. این تغییر در ارزش فروش این فروشگاه از افزایش حدود 120 درصدی مبلغ خرید مردم از دی‌ماه 1403 تا پایان دی 1404 حکایت دارد. همچنین در مهرماه و آبان امسال رقم فروش این فروشگاه حدود 16 همت بوده که رقم دی‌ماه نسبت به آن مقادیر نیز رشد 44 درصدی دارد. بر اساس داده‌های موجود علت بخشی از این افزایش ارزش خرید فروشگاهی، تورم مواد خوراکی و... بوده و بخشی نیز احتمالاً به آثار ناشی از اجرای طرح حمایتی دولت تحت عنوان کالابرگ بازمی‌گردد. توجه داشته باشیم بخش بزرگی از خرید‌های کالابرگی در فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ عرضه می‌شود. 

افزایش 2.5 برابری خرید مواد خوراکی 

بررسی روند فروش سه گروه کالایی «خوراکی»، «پروتئینی» و «شوینده» از دی‌ماه ۱۴۰۳ تا دی‌ماه ۱۴۰۴ نشان می‌دهد بازار کالا‌های مصرفی و اقلام سفره خانوار با افزایش قابل‌توجهی در گردش مالی مواجه بوده است؛ به‌طوری‌که هر سه گروه در پایان دوره به بالاترین سطح فروش خود در بازه زمانی یک‌ساله رسیده‌اند. آمار‌های مربوط به روند فروش مواد خوراکی، شوینده و پروتئین در یکی از فروشگاه‌های زنجیره‌ای از دی‌ماه سال گذشته تا دی‌ماه سال جاری از تغییر رفتار خرید از سوی مردم حکایت دارد. بر اساس این داده‌ها که به‌صورت ماهیانه به مدت 12 ماه جمع‌آوری شده، میزان فروش مواد خوراکی از 4 هزار و 262 میلیارد تومان در دی‌ماه سال گذشته، به 7 هزار و 914 میلیارد تومان در آذرماه امسال و درنهایت به 10 هزار و 827 میلیارد تومان در دی‌ماه رسیده است. عددی که نشان می‌دهد میزان خرید مواد خوراکی از مدت مشابه سال گذشته تا پایان اولین ماه زمستان بیش از 154 درصد رشد داشته (رشد 2.5 برابری) و نسبت به ماه آذر نیز بیش از 36 درصد رشد کرده است. باتوجه‌به تورم نقطه به نقطه 89 درصدی اقلام خوراکی در دی‌ماه امسال، رشد 154 درصدی فروش مواد خوراکی نسبت به مدت مشابه سال گذشته ناشی از کانالیزه شدن خرید‌های کالابرگی در فروشگاه‌های زنجیره‌ای و افزایش خرید مردم از این فروشگاه‌هاست. 
داده‌های مربوط به میزان خرید انواع مواد شوینده توسط مردم نشان می‌دهد ارزش خرید مردم از 1519 میلیارد تومان در دی‌ماه سال گذشته به بیش از 2.5 هزار میلیارد تومان در آذرماه سال جاری و بالغ بر 2.7 هزار میلیارد تومان در دی‌ماه رسیده است. این عدد نشان می‌دهد از دی‌ماه سال گذشته تا آذر سال جاری میزان خرید مواد شوینده بیش از 60 درصد و تا دی‌ماه حدود 80 درصد افزایش یافته است. 
داده‌های حوزه خرید مواد پروتئینی نیز حکایت از افزایش قابل‌توجه فروش در این زمینه دارد. براین‌اساس در بخش کالا‌های پروتئینی نیز روندی افزایشی مشاهده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که فروش این گروه از حدود ۴ هزار و ۱۱۲ میلیارد تومان در دی‌ماه سال گذشته با رشد 106 درصدی به حدود ۸ هزار و ۴۵۹ میلیارد تومان در دی‌ماه سال جاری افزایش یافته است. فاصله فروش پروتئینی‌ها با خوراکی‌ها در ماه‌های پایانی سال کاهش یافته که نشان‌دهنده رشد تقاضا در این بخش است. باتوجه‌به تورم نقطه به نقطه 89 درصدی اقلام خوراکی در دی‌ماه، رشد 106 درصدی فروش اقلام پروتئینی در این فروشگاه ناشی از ورود کالابرگ باید باشد. 

کاهش مصرف نوشیدنی‌ها

بررسی سیر خرید نوشیدنی از سوی مردم از یکی از فروشگاه‌ها نشان می‌دهد درحالی‌که در دی‌ماه سال گذشته چیزی در حدود 403 میلیارد تومان نوشیدنی به فروش رفته، این عدد در آذر امسال به 733 میلیارد تومان رسیده است که افزایش 81 درصدی مصرف نوشیدنی را به جهت ارزشی نشان می‌‌‌دهد. البته این میزان در ماه بعدی یعنی دی‌ماه کاهش یافته و به 688 میلیارد تومان رسیده است. درنهایت می‌توان گفت هرچند مردم در آذرماه نسبت به دی‌ماه سال قبل 81 درصد بیشتر نوشیدنی خریداری کرده‌اند، اما این میزان از آذر تا دی حدود 45 میلیارد تومان کاهش یافته است. درمجموع از دی پارسال تا دی امسال خرید نوشیدنی به لحاظ ارزشی حدود 70 درصد افزایش یافته است. داده‌های مربوط به تعداد نوشیدنی‌های فروش رفته در این فروشگاه نیز این موضوع را تأیید می‌کند؛ چراکه دی‌ماه 1403 بالغ بر 17 میلیون نوشیدنی در این فروشگاه فروخته شده که در پایان آذر امسال به بیش از 21 میلیون نوشیدنی و در پایان دی‌ماه به حدود 19 میلیون نوشیدنی رسیده است. 

کاهش قابل‌توجه خرید دخانیات 

داده‌های جدول فروش دخانیات از دی‌ماه سال گذشته تا دی‌ماه امسال در این فروشگاه زنجیره‌ای نیز از اطلاعات جالبی حکایت دارد. این نمودار نشان می‌دهد مردم در دی‌ماه سال گذشته بیش از 18 میلیارد تومان دخانیات خریداری ‌کردند. این عدد در برخی ماه‌ها مثل بهمن، تیر و مرداد به ترتیب به 25، 28 و حتی 31 میلیارد تومان نیز رسیده بود. نکته قابل‌توجه این است که میزان خرید در این بخش از شهریورماه به 6 میلیارد تومان کاهش یافته، در آبان ماه به صفر رسیده و ماه‌های آذر و دی به طور ثابت به 200 میلیون تومان رسیده است. درنهایت این میزان از دی‌ماه سال گذشته تا پایان دی‌ماه 1404 کاهش قابل‌توجهی یافته است که نشان می‌دهد دخانیات از خرید‌های این فروشگاه تقریباً در حال حذف است. 

کاهش 30 درصد خرید لباس 

داده‌های مربوط به خرید پوشاک از سوی مردم از این فروشگاه نشان می‌دهد از دی‌ماه سال قبل تا پایان دی‌ماه سال جاری ارزش خرید مردم در محدوده 6 تا 8 میلیارد تومان در نوسان بوده و مقایسه این عدد در مدت مشابه نشان می‌دهد مردم در دی‌ماه پارسال نیز همان 7 میلیارد تومانی خرید کرده‌اند که در دی‌ماه سال جاری. این عدد در اسفندماه 1403 احتمالاً به دلیل نزدیکی به نوروز به 9 میلیارد تومان نیز رسیده بود که در این بازه زمانی یک رکوردشکنی محسوب می‌شود. البته یکی از نکات حائز اهمیت در این بخش این است که به لحاظ تعداد، مردم در دی‌ماه سال قبل با 7 میلیارد تومان بیش از 116 هزار قلم پوشاک تهیه کرده‌اند درحالی‌که در دی‌ماه امسال با همان بودجه توانسته‌اند حدود 81 هزار قلم پوشاک تهیه کنند. درمجموع می‌توان گفت بودجه خرید مردم برای تهیه پوشاک تغییری نکرده، اما به دلیل تورم کالا‌ها محصولات محدودتری خریداری کرده‌اند. داده‌های این فروشگاه نشان می‌دهد مشتریانش با بودجه دی‌ماه 1403 حدود 30 درصد کمتر پوشاک تهیه ‌کردند. 
آمار‌های بخش لوازم سبک منزل نیز نشان می‌دهد درحالی‌که تعداد لوازم خریداری شده توسط مردم از حدود 3 هزار و 700 قلم در دی‌ماه سال گذشته به حوالی 3 هزار و 600 تا 700 کالا در آذر و دی‌ماه سال جاری رسیده و عملاً افزایش تعدادی قابل‌توجهی را تجربه نکرده است، اما مردم سال گذشته توانسته بودند با 191 میلیارد تومان 3 هزار و 700 کالای سبک برای منزلشان تهیه کنند، این در حالی است که این میزان در آذر و دی‌ماه سال جاری به ترتیب به 325 و 327 میلیارد تومان افزایش یافته که از افزایش حدود 70 درصدی ارزش خرید لوازم منزل از سوی مشتریان این فروشگاه حکایت دارد. 

اقلام خوراکی در اولویت اول خرید‌ها

درمجموع، مرور داده‌های یک‌ساله فروش این فروشگاه زنجیره‌ای نشان می‌دهد اجرای طرح کالابرگ در کنار اثرات تورمی، الگوی خرید خانوار را با تغییراتی معنادار همراه کرده است. افزایش چشمگیر خرید اقلام اساسی مانند خوراکی‌ها، پروتئینی‌ها و شوینده‌ها از یک‌سو و کاهش کم‌سابقه خرید دخانیات ازسوی‌دیگر، بیانگر آن است که سبد مصرفی خانوار‌ها به سمت کالا‌های ضروری‌تر متمایل شده است. درعین‌حال، ثبات اسمی هزینه پوشاک و رشد قابل‌توجه ارزش خرید لوازم سبک منزل بدون افزایش محسوس در تعداد اقلام، نشان می‌دهد فشار قیمت‌ها همچنان قدرت خرید واقعی مردم را تحت‌تأثیر قرار داده است. براین‌اساس، به نظر می‌رسد سیاست حمایتی دولت توانسته در کوتاه‌مدت بخشی از تقاضا را به سمت کالا‌های اساسی هدایت کند و تا حدی امنیت غذایی و مصرف ضروری خانوار‌ها را تقویت کند؛ اما تداوم اثرگذاری آن در گروی مهار تورم و حفظ قدرت خرید واقعی مردم خواهد بود. ارزیابی دقیق‌تر نتایج این طرح در ماه‌های آینده می‌تواند تصویر روشن‌تری از میزان موفقیت آن در اصلاح پایدار الگوی مصرف ارائه دهد.