چرا با افزایش صادرات نفت، دلار جهش کرد؟

فرهیختگان : ارزش صادرات نفت و گاز ایران در سال جاری بالاترین رقم از ۱۳۹۷ بود، اما پاییز و دی‌ماه ۱۴۰۴ جهش ارزی شدیدی رخ داد.

دلیل اصلی، شکاف میان «درآمد اسمی صادرات» و «ارز واقعی در دسترس دولت» است.بخش عمده‌ای از ارز صادراتی از مسیر «تراستی‌ها» منتقل شد؛ این مسیر با کارمزد بالا و تأخیر طولانی، توان بانک مرکزی برای بازارسازی و تأمین ارز واردات را کاهش داد و بخش زیادی از درآمد ارزی عملاً وارد اقتصاد نشد.شکاف نرخ رسمی و آزاد نیز انگیزه نگهداری دلار در خارج و فروش در بازار غیررسمی را افزایش داد.

تخصیص بخش عمده‌ای از ارز به واردات کالاهای اساسی ذخایر دولت را کاهش داد و توان بازارسازی بانک مرکزی در بازار آزاد محدود شد.کسری بودجه پس از جنگ ۱۲ روزه و افزایش اضافه برداشت بانک‌های ناتراز پایه پولی و نقدینگی بی‌کیفیت را بالا برد؛ نقدینگی‌ای که عمدتاً به سمت خرید دلار، طلا و سکه رفت و تقاضای سفته‌بازانه را تشدید کرد.

ترکیب این عوامل با انتظارات تورمی و ریسک‌های ژئوپلیتیک باعث شد جهش ارزی رخ دهد، حتی در شرایطی که صادرات نفت و گاز ایران رکورد زده بود.

زمان حل چالش تراستی‌ها فرا رسیده است؟

در حالی‌که صادرات نفت و گاز ایران نسبت به سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ بین ۲ تا ۳.۵ برابر افزایش یافته، ۱۰ ماهه امسال با یکی از شدیدترین شوک‌های ارزی همراه بود. ریشه این تناقض به اختلال انتقال ارز برمی‌گردد. شبکه تراستی‌ها که برای دور زدن تحریم‌ها شکل گرفت، به مسیر اصلی تسویه تبدیل شد؛ مسیری با کارمزد بالا، تأخیر در بازگشت منابع و ریسک بلوکه‌شدن وجوه.

تمرکز تجارت در این ساختار چهار پیامد داشت: کاهش شفافیت جریان ارز، افت توان مداخله بانک مرکزی، افزایش ریسک حقوقی و امنیتی، و رشد هزینه مبادله. وقتی ارز مستقیماً در اختیار سیاست‌گذار نباشد، بازار در برابر شوک‌های سیاسی و خبری آسیب‌پذیرتر می‌شود.

طبق بررسی «فرهیختگان»، ایجاد سازوکار رسمی پرداخت با شرکای اصلی مانند چین و روسیه و توسعه تهاتر برای کاهش وابستگی به شبکه‌های غیررسمی و مهار ریسک‌های ارزی از اولویت‌ شرایط فعلی است.

گزارش مرتبط فرهیختگان را در پیوند مرتبط بخوانید؛ فروش نفت رکورد ۷ ساله را زد