شبیه کودتا

تعبیر کودتا یا به عبارت درست‌تر، «شبیه کودتا»، به دلایلی می‌تواند نزدیک‌ترین تعبیر به آنچه باشد که در 18 دی ماه رخ داد. نه از آن جهت که چه کسانی آن را انجام دادند، بلکه از آن رو که چه اتفاقی رخ داد؛ در واقع، نه ناظر بر «فاعل»، بلکه ناظر بر «فعل» رخ داده.  برای مردم ایران، فراخوان 18 و 19 دی ماه رضا پهلوی هم فراخوانی بود همچون سایر فراخوان‌ها. برخی بیرون می‌آیند، چهارتا شعار و ناسزا می‌گویند، سطلی و بانکی و اتوبوسی آتش می‌زنند و اگر دستگیر نشوند، به خانه بازمی‌گردند و تمام. روز‌های قبلش هم اعتراضات بازار و کسبه را غیر از دو سه روز اول، همین‌گونه به آشوب‌های سطحی کشانده بودند و تصور شاید این بود که 18 دی هم قرار است همین‌گونه باشد. همین هم البته اتفاق کمی نبود؛ چه آنکه، هم مصادره اعتراضات بخشی از مردم بود، هم به‌هم ریختن فضای عمومی کشور، هم آسیب به اموال. اما آنچه بعد از آن در 18 دی رخ داد نشان داد که اغتشاشات قبل از آن سوءتفاهم بود! گرچه که در هر حال مقدمه 18 دی بودند.  کشوری را در نظر بگیرید با ابعاد وسیع، در مساحتی که طی شرق تا غرب آن یا شمال تا جنوب آن با هواپیما هم دو ساعت طول می‌کشد و این وسعت، از چند صد شهر تشکیل شده است. حال در یک شب و در ساعاتی تقریباً هم‌زمان در چند ده شهر آن با این بعد مسافت، آشوب‌های مسلحانه رخ می‌دهد. به‌طور هم‌زمان در ده‌ها نقطه کشور، به ده‌ها مسجد، ده‌ها فروشگاه، ده‌ها بانک، مراکز درمانی، مدرسه، کتابخانه، کانون‌های پرورشی، مراکز دولتی و از همه مهم‌تر به ده‌ها پایگاه پلیس و برخی مراکز نظامی دیگر حمله می‌شود. در برخی نقاط در محلات کوچک، چنان ویران می‌کنند که گویی حمله موشکی رخ داده یا روز‌های متمادی آن محل، هدف حمله نظامی بوده است. هم‌زمان با این حملات مسلحانه، به صد‌ها تن از نیرو‌های حافظ امنیت که سپر دفاعی مردم ایران هستند، حمله می‌شود و آن‌ها را با فجیع‌ترین حد - در حد سلاخی و مثله کردن- به قتل می‌رسانند. 

هم‌زمان شلیک‌های کور یا حملات با سلاح سرد بدون هدف‌گذاری مصداقی، به مردم بی‌دفاع انجام می‌شود، نه برای حذف اشخاصی خاص؛ بلکه فقط برای آنکه آمار کشته‌ها بالا رود. به نظر می‌رسد این بالا بردن آمار کشته‌ها یکی از اصلی‌ترین اهداف آنهاست، چه آنکه بر آن اصرار عجیبی داشتند تا جایی که حتی از میان خودی‌هایشان هم، بسیاری از آدم‌های فریب‌خورده و ساده‌لوح را حذف کردند که شلیک از نزدیک، ضربه چاقو و یا شلیک از پشت سر که در پیکر‌ها به‌وفور بود، این امر را ثابت می‌کند. 
آنچه وصف شد صرفاً خلاصه‌ای تیتروار از رویداد‌های 18 دی ماه است، اما همین برای آنکه بگوییم شکل کاری که انجام شد شبیه کودتا بود، کفایت می‌کند. در یک کودتا همه آنچه گفتیم و گاه شاید کمتر! پیاده می‌شود تا حکومت تغییر کند. در 18 دی ماه هم هدف اصلی همین بود؛ تلاش برای براندازی به معنای تام و تمام آن، با حملات مسلحانه و همه آنچه وصف شد. در برخی شهر‌ها حتی به مراکز صداوسیما یا استانداری و فرمانداری حمله شد و قصد تصرف این مراکز بود. 
با این حال، وقتی وصف «شبیه کودتا» به‌کار برده می‌شود و نه «کودتا»، یعنی وجوهی از ویژگی‌های کودتا در آن وجود دارد و وجوهی دیگر نیست. در واقع ما با یک کودتا به‌طور کامل که تعریف مشخصی در کتب علوم سیاسی دارد، مواجه نبودیم و نمی‌توان از این وصف نتیجه گرفت که همچون تعریف رسمی کودتا، کسانی از داخل نظام - چه بخش سیاسی و چه بخش نظامی - به این شبه‌کودتا کمک یا آن را راهبری کرده‌اند. چنانچه در دلیل شبیه کودتا نامیدن وقایع 18 دی در ادبیات رهبر انقلاب هم آمده، فرم کار مدنظر بوده است و به‌طور خلاصه مضمون حرفشان این است که «آنچه کشور را اداره می‌کند، به این‌ها حمله کردند. این شد کودتا.» و البته بلافاصله در ادامه تأکید می‌کنند که باید به این نکته در مورد فتنه توجه کرد که «نقشه و طراحی این فتنه در خارج اتفاق افتاده بود، مربوط به داخل نبود.» و این جملات در واقع، جنبه همکاری با فتنه‌گران از داخل حاکمیت را نفی می‌کند.