کارگردانان ۴ دهه در جشنواره فیلم فجر ۴۴

محمدحسین سلطانیخبرنگار

کمتر از 22 روز تا دهه فجر و آغاز مهم‌ترین جشنواره فرهنگی و هنری کشور باقی مانده. اخبار به گوش رسیده می‌گوید که فرایند تماس گرفتن با تهیه‌کنندگان آثار منتخب جشنواره آغاز شده و تلفن‌های بیش از 20 تهیه‌کننده طی چند روز گذشته و آتی به صدا درآمده و می‌آید؛ فیلم‌هایی که داده‌های امیدوارکننده‌ای از آن‌ها به گوش می‌رسد، از سوژه‌های روز اجتماعی و جهانی گرفته تا تنوع ژانر در بین تولیدات جشنواره امسال. آنچه از اخبار برمی‌آید، نشان می‌دهد، فجر 44، احتمالاً از نظر کیفیت آثار اوضاع بهتری را به نسبت چهل‌وسومین دوره خواهد داشت، این یعنی پس از کش و قوس‌های فراوان و اخبار متناقض جشنواره فجر به سلامت به ایستگاه 44 خواهد رسید و احتمالاً در روز‌های آتی اسامی فیلم‌های جشنواره منتشر خواهد شد و با وجود دیر و زود داشتن‌ها، سوخت و سوز ندارد. این رسیدن به ایستگاه 44 را بگذارید کنار اتفاقات ماه‌های گذشته. سایه جنگ در اوایل تابستان بر سر کشور افتاده بود و هزینه‌های تولید به شکل نجومی در حال افزایش است؛ اما تولید همچنان فعال است و اخبار به گوش رسیده نشان می‌دهد تولیدات کارگردانان باسابقه و فیلم اولی فجر از نگاه هیئت انتخاب بهبود پیدا کرده است. با این همه از فجر 44 اخبار قابل توجه دیگری هم به گوش می‌رسد که نشان می‌دهد 12 تا 22 بهمن‌ماه باید منتظر رویداد تازه‌ای در سینمای ایران باشیم.

فیلم‌اولی‌ها؛ امید فجر امسال

منوچهر شاهسواری، دبیر جشنواره فیلم فجر ملی، در مراسم رونمایی پوستر امسال می‌خواست اسامی فیلم‌های حاضر در فجر را اعلام کند؛ اما در میانه‌ حرف‌هایش تبصره‌ای زد و این موضوع را موکول به روز‌های آینده کرد. تبصره شاهسواری این بود که به دلیل کیفیت بالای آثار در فجر و کیفیت فیلم‌اولی‌ها، قرار است در صورت‌بندی مدل جشنواره و حتی در تعداد فیلم‌ها تغییر ایجاد شود. این 22 فیلم منتخب جشنواره 44 قرار است از نظر تعداد دچار تغییر شوند. این نکته در فجر امسال دو نگاه را در پی دارد؛ اول آنکه در هیچ‌کدام از جشنواره‌های بین‌المللی تعداد فیلم‌های حاضر در یک مراسم بنا بر کیفیت آن‌ها تعیین نمی‌شود و عدد مشخصی از فیلم – یا نسبتاً مشخصی - به اکران می‌رسند و در تعداد تعیین‌شده چندان تغییری ایجاد نمی‌شود؛ نتیجه این موضوع می‌شود ساختاری که انسجامش حرف و حدیث‌های صاحبان آثار را کم می‌کند و جشنواره مجبور نیست بر اساس خواست و نظر افراد چهارچوب‌های خودش را خم کند. از طرفی خم شدن ساختار‌های فجر امسال را می‌توان نوید یک اتفاق خوب دانست و نشان می‌دهد، ظرفیت سینمای ایران در یک سال تا چه اندازه بالا بوده که چیزی حدود 33 فیلم را در خود گنجانده است. البته اینکه چه میزان از ارزیابی‌ها موافق با نظر مخاطبان و منتقدان خواهد بود را نمی‌شود قطعی گفت؛ اما روی این موضوع می‌توانیم اتفاق نظر داشته باشیم که به مانند سال گذشته فیلم‌های بخش جانبی قرار نیست جشنواره را تحت تأثیر خود قرار بدهند. این موضوع را می‌تواند از نکات مثبتی ارزیابی کرد که حاصل تصمیم حذف هیئت انتخاب در فجر بود و می‌توان گفت با وجود انتقادهایی که به این تصمیم وارد است، برکات اینچنینی نیز باید برایش منظور شود.

نام‌های آشنا و آثار باکیفیت

یکی از نکات قابل توجه در فجر سال‌های گذشته، کاهش کیفیت آثار کارگردانان صاحب‌نامی ا‌ست که به دلایل مختلفی کیفیت آثارشان پایین آمده و به تکرار افتاده‌اند؛ اما اخبار به گوش رسیده از جشنواره 44 نشان می‌دهد، کارگردانان صاحب‌نام و برندگان سیمرغ بهترین فیلم در سال‌های دور، فیلم‌هایی را به فجر فرستاده‌اند که از نگاه افراد حاضر در بازبینی، یادآور آثار باکیفیت سال‌های دور آن‌ها خواهد بود و می‌توان انتظار داشت کارگردانان بین‌المللی سینمای ایران با سوژه‌های روز به جشنواره چهل و چهارم می‌آیند. ترکیب فیلم‌های اول و کارگردانان با سابقه بین‌المللی نشان می‌دهد، با وجود بحث‌هایی درباره مرگ سینما و متأثر شدن صنعت از شرایط اقتصادی و اجتماعی، همچنان سینمای ایران روی پا است و این امکان وجود دارد که تب سینمای جشنواره به اکران نیز منتقل شود.

سوژه‌ها متنوع می‌شوند

آن‌طور که شنیده‌های «فرهیختگان» می‌گوید، جشنواره امسال از حیث تنوع قابل توجه هستند و سوژه‌های آثار از این حیث تفاوت جدی با سال‌های گذشته داشته‌اند. سوژه‌ها متنوع شده و از جنگ 12روزه تا اتفاقات اجتماعی سال‌های گذشته و تغییرات منطقه‌ای در میان آثار فجر امسال دیده می‌شود. اتفاقاتی که در متن اخبار روز‌ها و سال‌های گذشته بودند و مخاطبان توقع پرداخت به آن‌ها را روی پرده‌های سینما دارند. سینمایی که در سال‌های اخیر قصه‌هایش به تکرار افتاده است و در میان تولیداتی که روی پرده رفته می‌توان تولیدات تکراری بسیاری را مشاهده کرد. تولیداتی که به نظر می‌رسد آثار فجر امسال بتواند تغییر قابل توجهی در شمایل اکران سال آتی بگذارد.

تغییرات به اکران می‌رسد؟

سال گذشته انتقادهایی که به فجر وارد بود، روی پرده خودش را نمایان کرد و فیلم‌های فجر 44 چندان نتوانستند عملکرد خوبی در گیشه داشته باشند. با این همه حضور فیلمسازان فیلم‌اولی و جوان می‌تواند شمایل اکران را به شکل قابل توجهی تغییر بدهد؛ به‌عنوان مثال در سال گذشته و در جشنواره 44، پدیده‌ای به نام ر‌ها وجود داشت و ضمن تمام انتقادهایی که به آن و سوژه‌اش وارد بود، توانست مخاطب قابل توجهی را به سینما بکشاند. از طرف دیگر سینمای ایران محتاج کارگردانان تازه و ایده‌های جدید است. تصلب سینمای اجتماعی و ابتذال کمدی‌ها در سال‌های اخیر یکی از مهم‌ترین عوامل دوری مخاطب از سینما بود و احتمالاً این تصلب می‌تواند با تنوع سوژه‌ها و تنوع نگاه‌های فیلمسازان جوان که کیفیت متفاوتی را به عرصه تصویر آورده‌اند، شکسته شود و مخاطبان شاهد آثار قابل توجهی باشند، آثاری که می‌توان آن‌ها را حاصل جریان آکادمیک و مدارس پرورش ایده فیلمسازی دانست که پیش از این در جشنواره فیلم کوتاه خودی نشان داده بودند. حالا باید دید آیا آن‌طور که شنیده‌ها می‌گویند تکثر و تنوع فیلم‌اولی‌ها روی جدول اکران 1405 اثر خواهد داشت یا نسخه‌های از پیش تعیین‌شده اکران توسط شبه‌کمپانی‌ها همچنان سینما را در چنگ خود خواهند داشت.

سینما جایی برای تنوع ژانری دارد؟

سینمای ایران به وضوح سال‌های اخیرش را در تسلط کمدی‌ها گذرانده بود. منطق این اتفاق هم دیگران به تفصیل شرح داده‌اند؛ اما نکته اینجاست که آیا فجر می‌تواند نظم حاکم بر اکران را تغییر بدهد؟ واقعیت این است که برخی از عدم برنامه‌ریزی‌ها قدری مخاطبان را ناامید می‌کند. با وجود تمام پستی و بلندی‌های تصمیمات دبیر فجر 44، این انتقاد همچنان پا برجاست که چرا جشنواره تا این میزان تغییرات در سیاست‌گذاری‌هایش داشته است؟ آیا امکانش وجود نداشت که فجر امسال با برنامه بهتری برپا شود؟ با وجود تمام این انتقادات و البته کاهش قدرت فجر در سینمای ایران، می‌توان گفت سینمای ایران همچنان متأثر از جشنواره است و اگر قرار باشد فیلمسازی در سینمای ایران مطرح شود قطعاً راهش از جشنواره خواهد بود. حالا به نظر می‌رسد مسیر‌ها در فجر 44 برای جوان‌ها هموار باشد، جوان‌هایی که می‌توانند مسیر سینمای 1405 را متفاوت کنند.