افتتاحیۀ پنجمین جشنوارۀ علمی فرهنگی هنری «امامت و مهدویت»دکتر رنجبر با تأکید بر اینکه امامت فراتر از یک اعتقاد تاریخی است، گفت: در فرهنگ عمومی، امامت گاهی صرفاً به یک بحث تاریخی یا احساسی تقلیل داده میشود، در حالی که در منطق شیعی امامت یک نهاد است.
دکتر رنجبر: نخبگانی میخواهیم که قدرت تحلیل داشته باشند
فرهیختگان: دکتر بیژن رنجبر، رئیس دانشگاه آزاد در مراسم افتتاحیه پنجمین جشنواره علمی فرهنگی هنری «امامت و مهدویت» یاد و خاطره سردار دلها، شهید حاج قاسم سلیمانی، شهدای دفاع مقدس، شهدای جنگ 12 روزه از جمله فرماندهان سرافراز جمهوری اسلامی ایران، کودکان شهید، دانشمندان شهید کشور و شهید دکتر محمد مهدی طهرانچی را گرامی داشت. دکتر رنجبر در این مراسم با تأکید بر اینکه جشنواره امامت و مهدویت باید فراملی شود به ارائه مباحثی در خصوص «امامت الگوی حکمرانی دانشبنیان و تمدنساز» پرداخت.
خلأ یک الگوی رهبری معنامحور در جهان
وی با بیان اینکه جهان معاصر در ظاهر جهان غنی از دانش و فناوری است؛ اما در باطن جهان بحران معنا، بحران رهبری و بحران آینده است، گفت: «بشر امروز میداند چگونه بسازد؛ اما نمیداند به سوی چه چیزی باید بسازد. میداند چگونه تولید قدرت کند؛ اما نمیداند این قدرت باید در خدمت چه ارزشی قرار گیرد.» رئیس دانشگاه آزاد افزود: «امروز متأسفانه ترامپ در کشوری مانند آمریکا این قدرت را در دست گرفته و این پرسش اساسی را که قدرت باید در خدمت چه ارزشی باشد، به سخره گرفته، کلاً بشریت را به سخره گرفته؛ هرچند در واقع خود را به سخره گرفته و انشاءالله شاهد نابودی آن و رژیم صهیونیستی خواهیم بود.» وی تأکید کرد: «بحرانهای پیدرپی که امروز در جهان مشاهده میشود، ناشی از یک خلأ بزرگ است و آن خلأ یک الگوی رهبری معنامحور، عادلانه و آیندهساز است. در چنین جهانی سؤال اصلی این نیست که چقدر دانش داریم، بلکه این است که چه کسی حق هدایت این دانش را دارد. اینجاست که اندیشه شیعی با مفهوم امامت، نهتنها یک پاسخ مذهبی، بلکه یک پاسخ تمدنی به بشر ارائه میدهد.»
امامت نهاد حکمرانی دانایی است
دکتر رنجبر با تأکید بر اینکه امامت فراتر از یک اعتقاد تاریخی است، گفت: «در فرهنگ عمومی، امامت گاهی صرفاً به یک بحث تاریخی یا احساسی تقلیل داده میشود، در حالی که در منطق شیعی امامت یک نهاد است؛ نهاد هدایت، نهاد رهبری و نهاد حکمرانی دانایی است. در واقع ساماندهی عقل، اخلاق، جامعه و تاریخ است. امامت رمز بقای دین، دلیل خاتمیت دین اسلام، حبلالله متین، تفسیر قرآن کریم، زمام دین و نظام مسلمانان، استمرار حرکت خیرالمرسلین، کمال دین، تمام نعمت و عینیت عدالت است.» وی ادامه داد: «در همین زمینه خداوند در قرآن سوره بقره آیه 124 میفرماید: «إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ قَالَ وَمِنْ ذُرِّیتِی ۖ قَالَ لَا ینَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ.» این مسئله خیلی مهم است که خداوند امامت را «عهد الهی» معرفی میکند. خداوند میفرماید این عهد من است و شرط اصلی آن عدالت است نه قدرت، نه رأی، نه ثروت. این آیه در واقع مبنای یک نظریه عمیق حکمرانی است. حکمرانیای که مشروعیت خود را نه از زور، نه از تودهسازی بلکه از حقانیت و عدالت معرفتی میگیرد.» رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به کلام شیعه افزود: «خداوند حکیم جامعه انسانی را بدون راهنمای معصوم رها نمیکند، زیرا بدون حجت الهی، عقل جمعی دچار سرگردانی میشود و اخلاق اجتماعی فرو میریزد. از این رو، امامت نه یک انتخاب تاریخی، بلکه ضرورتی عقلانی و الهی است. امامت به این معناست که انسانی در مرتبه «انسان کامل» قرار میگیرد؛ انسانی که با تمام وجود میتواند پیشوای دیگران باشد.» وی با اشاره به بیانات روز گذشته مقام معظم رهبری گفت: «حضرتآقا تأکید کردند عدالت علوی واجبترین نیاز امروز کشور است و باید بدونملاحظات بیمورد به سمت توسعه عدالت و تقوا حرکت کرد.» دکتر رنجبر در ادامه با ارائه یک مثال توضیح داد: «هر سامانه پیچیده، از یک سلول زنده گرفته تا یک تمدن، برای بقا به سه مؤلفه نیاز دارد؛ انرژی، ساختار و یک مکانیسم کنترل بینظمی آنتروپی. در این چهارچوب، وحی نقش انرژی هدایت را دارد، شریعت ساختار معرفتی را شکل میدهد و امامت مکانیسم تنطیم، جهتدهی و مهار آنتروپی معرفتی است. بدون امام، دین دچار افزایش آنتروپی تفسیری میشود، قرائتها تکثیر میشوند، معنا فرو میپاشد و حقیقت به قدرت تقلیل پیدا میکند.» وی افزود: «بر این اساس تمدن مدرن از لحاظ ترمودینامیکی توانسته انرژی عظیمی تولید کند؛ اما از نظر ساختار معنایی ضعف دارد و همین ضعف، منتج به افزایش بیسابقه آنتروپی اخلاقی و اجتماعی و زیست محیطی است. در این میان، نقش امام و امامت بهعنوان عنصر کنترلکننده برجسته میشود.»
امامت؛ الگوی حکمرانی دانشبنیان
رئیس دانشگاه آزاد تأکید کرد: «اگر بخواهیم امامت را با زبان امروز ترجمه کنیم، باید بگوییم امامت یک الگوی حکمرانی دانشبنیان است. در امامت، دانش ابزار قدرت نیست مبنای قدرت است؛ مشروعیت از آگاهی و عدالت میآید. تصمیمسازیها مبتنی بر علم، تقوا و مصلحت واقعی جامعه است.» وی ادامه داد: «امامت محدود به مردم نیست. امام مبین حقایق نظام هستی است و از حکمت علمی رفیع و حکمت عملی برخوردار است واسطه فیض هستی است.»
وی سپس به عهدنامه امیرالمؤمنین(ع) به مالک اشتر اشاره کرد و گفت: «مقام معظم رهبری فرمودهاند این عهدنامه نیست، بلکه یک فرمان حکومتی است. لذا این یک منشور کامل حکمرانی است. در این عهدنامه، شایستهسالاری، نظارت بر کارگزاران، تقدم منافع عمومی بر منافع گروهی و مهمتر از همه، حرمت مردم مورد تأکید قرار گرفته است؛ مفاهیمی که امروز در نظریههای مدرن حکمرانی پس از قرنها تجربه تلخ دوباره کشف شده است. به تعبیر جامعهشناس غربی ماکس وبر اقتدار اگر بر پایه کاریزما باشد زوالپذیر است؛ اما اگر نهادمند شود ماندگار خواهد بود. امامت کاریزما را به نهاد پایدار هدایت تبدیل میکند و دقیقاً به همین دلیل است که شیعه توانسته هویت تمدنی پایدار بسازد.»
دکتر رنجبر ادامه داد: «همین هویت شیعی است که در برابر ظلم و ستم ایستاده است. سیره امام محمد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) نشان دادند امامت پیش از آنکه نهادی سیاسی باشد نهادی علمی است. امام صادق در عصری که حکومتهای وقت درگیر نزاع قدرت بودند، بزرگترین شبکه تولید دانش زمان خود را بنیان گذاشت. شاگردان آن حضرت در فقه، کلام، شیمی، طب، نجوم و فلسفه تربیت شدند. در واقع قدرت واقعی از مسیر تربیت نخبه به دست میآید، نه از تصاحب زودگذر قدرت.»
دانشگاه باید کانون تربیت انسان تمدنساز باشد
رئیس دانشگاه آزاد تصریح کرد: «اگر دانشگاه امروز بخواهد وارث این سنت باشد، باید از آموزش صرف عبور کند و به کانون تربیت انسان تمدنساز تبدیل شود. در عصر غیبت، غیبت امام زمان(عج) به معنای تعطیلی امامت نیست، بلکه به معنای انتقال مدل حکمرانی با رویکرد امانتداری است. در عصر غیبت محور هدایت از شخص به نهاد منتقل میشود، از امام معصوم به فقها، عالمان و نخبگان متعهد منتقل میشود و از حضور مستقیم به مسئولیت اجتماعی منتقل میشود. تمثیل خورشید پشت ابر به این معناست که نور وجود دارد و مسئولیت دیدن و استفاده کردن بر دوش جامعه است. اینجاست که مفهوم انتظار فعال معنا پیدا میکند. انتظار نه نشستن، نه شکایت از وضع موجود، بلکه ساختن ظرفیت ظهور است.»
وی افزود: «این یعنی ارتقای عقلانیت اجتماعی، گسترش عدالت، تولید دانش نافع و تربیت انسان مسئول. در این منطق، دانشگاه صرفاً محل انتقال اطلاعات نیست، بلکه کارخانه تولید آینده است. دانشگاهی که فقط مدرک بدهد در منطق مهدوی ناکام است. دانشگاهی موفق است که مسئله جامعه را میفهمد، برای آن راهحل علمی تولید میکند و دانش را به اخلاق و عدالت گره میزند.»
دکتر رنجبر با بیان اینکه مهدویت میگوید توسعه بدون امام سامانهای ناپایدار است، گفت: «دانشگاه منتظر، علم را بیجهت تولید نمیکند. بهعبارت دیگر جهتگیری توحیدی و الهی دارد و فناوری را بدوناخلاق رها نمیکند و پیشرفت را بدون عدالت تعریف نمیکند. دانشگاه منتظر نهاد کاهش آنتروپی تمدنی است.»
ضرورت تبدیل جشنواره امامت و مهدویت به نهاد دائمی اندیشهورز
وی با اشاره به برگزاری پنجمین جشنواره امامت و مهدویت، اظهار داشت: «جشنواره امامت و مهدویت نباید رویداد مناسبتی باقی بماند. این جشنواره باید به جریان تولید اندیشه تمدنی تبدیل شود؛ جریانی که دانشگاه را به قلب گفتمان امامت متصل کند، علم را در خدمت انتظار فعال قرار دهد و دانشگاه آزاد را به یک مرجع فکری در جهان اسلام بدل کند.»
رئیس دانشگاه آزاد با تأکید بر اینکه امامت راه گذشته نیست؛ راه آینده است، گفت: «این جشنواره قرار است صرفاً رویداد مناسبتی نباشد، بلکه به جریان پایدار بدل شود، بنابراین ما به برنامه، نهاد و خروجی مشخص نیاز داریم.» وی با اشاره به اولین گام در این زمینه، اظهار کرد: «اولین گام خارج کردن جشنواره از حالت مراسمی و تبدیل آن به یک نهاد دائمی اندیشهورز است. به همین منظور نیازمند دبیرخانه دائمی امامت و مهدویت با رویکرد تمدنی هستیم؛ دبیرخانهای که مأموریتش نه اجرای جشن، بلکه تولید مسئله، جهتدهی علمی و پیوند اندیشه با عمل باشد.»
رئیس دانشگاه آزاد ادامه داد: «این دبیرخانه موظف خواهد بود مسائل راهبردی جامعه و نظام اسلامی را استخراج کند. آنها را به پروژههای علمی قابلاجرا تبدیل و خروجیها را تا مرحله تصمیمسازی پیگیری کند. در واقع جشنواره آغاز مسیر است؛ نه پایان آن.»
مسائل تمدنی محور اصلی جشنواره باشند
دکتر رنجبر با بیان اینکه گام دوم پیوند واقعی و عالمانه دانشگاه با گفتمان امامت است، نه پیوند شعاری یا تزیینی؛ اظهار کرد: «برای این منظور هرسال محور اصلی جشنواره باید از دل یک مسئله تمدنی انتخاب شود؛ نه از موضوعات کلی و انتزاعی. برای مثال میتوان از عناوین امامت و عدالت آموزشی، امامت و حکمرانی شهری، امامت و اخلاق علم، امامت و الگوی مدیریت نخبگان استفاده کرد. دانشگاه وقتی به قلب گفتمان امامت متصل میشود که بتواند آن را تحلیل و صورتبندی علمی کند و به راهحل اجتماعی تبدیل نماید.»
وی ادامه داد: «سومین محور برنامه، تعریف درست از انتظار در فضای علمی است. ما باید صریح بگوییم انتظار انفعال نیست، انتظار تعهد به ساختن است. بر این اساس پایاننامهها و رسالهها، طرحهای پژوهشی و کرسیهای نظریهپردازی باید بهگونهای طراحی شوند که یک نیاز واقعی جامعه را هدف بگیرند و به افزایش عقلانیت، عدالت و امید اجتماعی بینجامند. علمی که به بهبود زندگی مردم نرسد در منطق انتظار علم ناقص است.»
دانشگاه آزاد مرجع فکری حکمرانی تمدنی در جهان اسلام شود
دکتر رنجبر با اشاره به چهارمین برنامه علمی، خاطرنشان کرد: «باید تمرکز جشنواره بر نخبهپروری مسئولانه باشد. ما به نخبگانی نیاز داریم که فقط مقاله ننویسند، بلکه قدرت تحلیل اجتماعی داشته باشند و مقاله نیز بنویسند، مسئولیتبپذیرند و بتوانند در بزنگاههای تاریخی تصمیم درست بگیرند. مثل شرایط امروز کشور که نخبگان مهدوی میتوانند در تبیین مسائل به دولت و حکومت کمک اساسی کنند. به همین دلیل جشنواره باید به بستری برای شناسایی و شبکهسازی و تربیت نخبگان مهدوی تمدنساز تبدیل شود. نخبهای که در منطق امامت رشد میکند، میداند علم امانت است، نه ابزار برتریجویی.»
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی خاطرنشان کرد: «هدف نهایی این مسیر آن است که دانشگاه آزاد اسلامی به یک مرجع فکری در حوزه امامت، معنویت و حکمرانی تمدنی در جهان اسلام تبدیل شود. این هدف شعار نیست و میتوان به آن رسید. این مرجعیت با تقلید صرف به دست نمیآید، بلکه با تولید اندیشه، ارائه الگوی عملی و پاسخگویی به مسائل واقعی جامعه محقق میشود.» وی تأکید کرد: «جشنواره امامت و مهدویت اگر قرار است ماندگار باشد، باید از خاطره به نهاد، از نهاد به اندیشه و از اندیشه به ساخت آینده برسد.»
مطالب پیشنهادی
