الزامات تبدیل دانشگاه به موتور توسعۀ ملی

سید کامران یگانگیعضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد زنجان

دانشگاه آزاد اسلامی امروز در نقطه‌ای ایستاده است که دیگر نمی‌توان با الگو‌های دیروز، پاسخگوی انتظارات امروز بود. تحولات شتابان اقتصاد دانش‌بنیان، فشار مسائل انباشته کشور و انتظارات فزاینده از دانشگاه‌ها، همگی یک پیام روشن دارند: دانشگاه صرفاً محل تولید مقاله نیست؛ بلکه باید نهاد حل مسئله و خلق ارزش اجتماعی باشد.  سخنان اخیر رئیس محترم دانشگاه آزاد اسلامی در همایش معاونان پژوهشی، اگر درست خوانده شود، بیش از آنکه یک گزارش عملکرد یا توصیه اجرایی باشد، حامل یک چرخش مأموریتی است؛ چرخشی از دانشگاه آموزش‌محور و مقاله‌محور، به دانشگاهی که «حل مسئله ملی» و «تبدیل علم به ارزش اقتصادی و اجتماعی» را در کانون هویت خود قرار می‌دهد. 

دانشگاه در آستانۀ تغییر نقش

در دهه‌های گذشته، معیار موفقیت دانشگاه‌ها عمدتاً با شاخص‌هایی چون تعداد دانشجو، حجم مقالات و رتبه‌بندی‌های بین‌المللی سنجیده می‌شد. این شاخص‌ها همچنان مهم‌ هستند، اما دیگر کافی نیستند. دانشگاهی که نتواند میان دانش تولیدشده و نیاز‌های واقعی جامعه، صنعت و اقتصاد پیوند برقرار کند، به‌تدریج به نهادی کم‌اثر در فرایند توسعه تبدیل خواهد شد. 
دانشگاه آزاد اسلامی، به‌ویژه در واحد‌های بزرگ و جامع، از مزیتی برخوردار است که کمتر دانشگاهی در کشور دارد: مقیاس، تنوع رشته‌ها، گستره جغرافیایی و شبکه عظیم سرمایه انسانی. اما همین مزیت، اگر با ساختار مناسب همراه نشود، می‌تواند به یک فرصت ازدست‌رفته بدل شود. 

مسئله اینجاست: پژوهش هست، بهره‌برداری از دانش نیست

واقعیت آن است که در بسیاری از واحد‌های دانشگاهی، پژوهش انجام می‌شود، پایان‌نامه نوشته می‌شود و حتی فناوری تولید می‌شود؛ اما حلقه اتصال این دستاورد‌ها به بازار، صنعت و جامعه ضعیف یا گسسته است. نتیجه آنکه علم در دانشگاه می‌ماند و مسئله در جامعه حل‌نشده باقی می‌ماند. در چنین شرایطی سخن‌گفتن از «بهره‌برداری از دانش» صرفاً افزودن یک واژه جدید به ادبیات مدیریتی نیست؛ بلکه بیان یک ضرورت نهادی است. تجاری‌سازی به معنای بازارمحوری صرف یا نگاه صرفاً اقتصادی به علم نیست، بلکه به معنای مسئله‌محور کردن پژوهش و پاسخگوکردن آن به نیاز‌های واقعی کشور است. 

چرا معاونت بهره‌برداری از دانش ضروری است؟ 

اگر مأموریت جدید دانشگاه آزاد اسلامی را «حل مسئله ملی» بدانیم، این مأموریت بدون یک ساختار متمرکز، توانمند و مأموریت‌محور برای تجاری‌سازی، محقق نخواهد شد. واحد‌های بزرگ یا جامع دانشگاه آزاد، به دلیل ظرفیت بالای علمی و ارتباط بالقوه با صنعت و دستگاه‌های اجرایی، بیش از سایر واحد‌ها نیازمند معاونتی مستقل، فاخر و راهبردی در حوزه تجاری‌سازی هستند. 
این معاونت نباید به یک دفتر اداری یا یک واحد تشریفاتی تقلیل یابد. بلکه باید: 

•   زنجیره «ایده تا محصول» را مدیریت کند، 
•   پژوهش‌های دانشگاهی را به پروژه‌های مسئله‌محور تبدیل کند، 
•   و ارتباط پایدار و مبتنی بر منافع مشترک با صنعت، دولت و بخش خصوصی برقرار سازد. 

تغییر ساختار، نه تغییر نام

نکته کلیدی آن است که ایجاد معاونت بهره‌برداری، اگر صرفاً به تغییر عنوان سازمانی محدود شود، نتیجه‌ای نخواهد داشت. آنچه نیاز است، بازطراحی فرایندها و معیارهاست. تا زمانی که نظام ارزیابی اعضای هیئت‌علمی، صرفاً مقاله‌محور باقی بماند، نمی‌توان انتظار داشت تجاری‌سازی به یک رفتار غالب تبدیل شود.  
باید شاخص‌هایی چون: 

•   تأثیر اقتصادی و اجتماعی پژوهش، 
•   حل مسائل بومی و منطقه‌ای، 
•   و مشارکت مؤثر در پروژه‌های فناورانه در کنار شاخص‌های علمی به رسمیت شناخته شوند. 

واحد‌های بزرگ؛ پیشران تحول

واحد‌های بزرگ و جامع دانشگاه آزاد اسلامی می‌توانند پیشران این تحول باشند. این واحد‌ها اگر به معاونت بهره‌برداری توانمند مجهز شوند، قادر خواهند بود: 

•   هسته‌های نوآوری مسئله‌محور ایجاد کنند، 
•   با صنایع منطقه‌ای پیوند واقعی برقرار سازند، 
•   و دانشگاه را از یک نهاد مصرف‌کننده بودجه به یک بازیگر مولّد ارزش تبدیل کنند. 

در این معنا، بهره‌برداری از دانش نه تهدید شأن دانشگاه، بلکه تکمیل‌کننده رسالت علمی آن است. 

جمع‌بندی: از دانشگاه آموزش‌محور تا دانشگاه اثرگذار

دانشگاه آزاد اسلامی امروز با یک انتخاب راهبردی مواجه است: یا در چهارچوب‌های سنتی آموزش و پژوهش باقی بماند یا با بازتعریف مأموریت خود، به نهادی اثرگذار در حل مسائل کشور تبدیل شود. مسیر دوم، بدون معاونت بهره‌برداری مأموریت‌محور، مستقل و توانمند در واحد‌های بزرگ و جامع، قابل‌تحقق نیست. آنچه امروز موردنیاز است، نه صرفاً ساختار جدید، بلکه اراده‌ای برای تبدیل علم به ثروت اجتماعی و دانشگاه به موتور توسعه ملی است؛ همان افقی که در سخنان اخیر رئیس محترم دانشگاه آزاد اسلامی نیز به‌روشنی قابل‌مشاهده است.