کاهش سن دمانس در کشور

عطاالله پورعباسی  دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی در نشست خبری  که در محل ساختمان معاونت علمی ریاست‌جمهوری برگزار شد، با اشاره به نتایج نشست اخیر بریکس، گفت: در این نشست مقرر شد چهار زیرساخت بزرگ پژوهشی و فناوری کشور در حوزه علوم شناختی وارد شبکه زیرساخت‌های پژوهشی و فناوری کشورهای دیگر شوند.

 در گام نخست، دو زیرساخت «آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز» و «آزمایشگاه نخستی‌سانان (Primate Lab)» پس از تکمیل، به این شبکه بین‌المللی متصل خواهند شد که این اقدام کمک می‌کند کشور بتواند وارد پروژه‌ها و کاربردهای بزرگ بین‌المللی در حوزه پژوهش و فناوری شود.

پورعباسی درباره وضعیت توسعه آزمایشگاه‌های استانی و دانشگاهی در حوزه علوم شناختی، اظهار کرد: ستاد توسعه علوم شناختی از سال ۱۳۹۰ فعالیت خود را آغاز کرده و تمامی اسناد بالادستی این حوزه که ذیل نقشه جامع علمی کشور تعریف شده‌اند، موظف بوده‌اند گزارش تحقق اهداف خود را در افق چشم‌انداز ۱۴۰۴ ارائه دهند.

 دستاوردهایی که در این حوزه توسعه داده شده است، بخشی ناظر به تحقق اهداف این سند در حوزه صنعت است و می‌توان گفت این نقشه در حال تکمیل شدن است. در حال حاضر، جمهوری اسلامی ایران تقریباً در تمامی حوزه‌های علوم شناختی، از جمله علوم اعصاب، علوم رفتاری، روان‌پزشکی و سلامت شناختی، در زمره ۲۰ کشور اول جهان از نظر حجم مستندات و تولیدات علمی قرار دارد.

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی، افزود: در سطح منطقه نیز تا سال گذشته، ایران رتبه نخست تولیدات علمی شناختی را در اختیار داشت، هرچند در سال گذشته یکی از کشورهای همسایه در رتبه‌بندی از ایران پیشی گرفت. امیدواریم در رتبه‌بندی‌های امسال، جایگاه اصلی کشور دوباره احیا شود.

وی تأکید کرد: در مجموع می‌توان گفت طی ۱۴ تا ۱۵ سال گذشته، ایران در حوزه دانش علوم شناختی به جایگاه بسیار مناسبی دست یافته است.

پورعباسی در تشریح وضعیت فناوری‌های شناختی، گفت: در حوزه فناوری نیز کشور در زمینه‌هایی مانند تنظیم عصبی و تحریک عصبی، از دانش فنی لازم برخوردار است. حتی در فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند تحریک عمقی مغز که جزو فناوری‌های سطح بالا محسوب می‌شود، شرکت‌های فناور داخلی از دانش فنی برخوردار هستند.

وی افزود: تلاش ما بر این است که این فناوری‌ها وارد مرحله تجاری‌سازی شوند و به محصولی قابل استفاده برای بیماران تبدیل شوند. البته در فرآیند تجاری‌سازی، ملاحظاتی مانند هزینه تمام‌شده و اندازه بازار وجود دارد و لازم است مدل‌های تجاری‌سازی با دقت بیشتری طراحی شوند تا تولید اقتصادی امکان‌پذیر شود؛ در غیر این صورت، دانش فنی به طور کامل در کشور وجود دارد.

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی ادامه داد: در حوزه تحریک‌های عصبی غیرتهاجمی نیز از نظر دانش فنی در داخل کشور توانمندی داریم، اما مسیر تجاری‌سازی نیازمند زمان بیشتری است. با این حال، شرکت‌های دانش‌بنیان در این حوزه ثبت شده و فعال هستند.

وی با اشاره به وضعیت زیرساخت‌های آزمایشگاهی، گفت: در حال حاضر حدود ۷۰ آزمایشگاه استانی در کشور فعال است. این آزمایشگاه‌ها معمولاً از نظر تجهیزات، بزرگتر از آزمایشگاه‌های دانشگاهی هستند. آزمایشگاه‌های دانشگاهی غالباً در سطح دپارتمان‌ها فعالیت می‌کنند و خدمات آنها محدود به دانشجویان یک گروه آموزشی است، به همین دلیل تعدادشان بیشتر است.

پورعباسی درباره وضعیت دانشگاه آزاد اسلامی و پیام نور در این حوزه، اظهار کرد: در دانشگاه آزاد نیز آزمایشگاه‌های متعددی وجود دارد. در مورد دانشگاه پیام نور نیز، حمایت‌های معاونت علمی برای توسعه آزمایشگاه‌ها برقرار بوده است. به طور کلی می‌توان گفت دانشگاه‌هایی که درخواست حمایت داشته‌اند، فارغ از دولتی یا غیردولتی بودن، از حمایت‌های ستاد برای توسعه آزمایشگاه‌ها بهره‌مند شده‌اند.

کاهش سن دمانس در کشور
وی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به هدف چهارم سند توسعه علوم شناختی، یعنی کمک به مدیریت اختلالات و کاستی‌های شناختی، گفت: در حوزه درمان، اختلالات شناختی متأسفانه شیوع بالایی در کشور دارند. برای مثال، اختلالی مانند فراموشی بار اقتصادی بسیار سنگینی را به کشور تحمیل می‌کند؛ به‌ویژه با توجه به حرکت جمعیت ایران به سمت سالمندی.
پورعباسی افزود: اختلالات شناختی در سنین بالا و سالمندی از معضلات جدی کشور است، اما از سوی دیگر، سن شروع این اختلالات در ایران نیز قابل توجه است. بر اساس اظهارات متخصصان، سن بروز برخی از این اختلالات در کشور به حدود ۴۰ تا ۴۵ سالگی می‌رسد، در حالی که در برخی کشورهای همسایه این عدد حدود ۶۰ سال است.
وی تصریح کرد: این موضوع نشان می‌دهد که کشور با شیوع زودهنگام اختلالات شناختی مواجه است و این مساله نیازمند عزم جدی برای پیشگیری مؤثر است. عوامل مختلفی در این زمینه نقش دارند؛ از جمله عوامل زیست‌محیطی و همچنین زمینه‌های آموزشی.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی در ادامه گفت: در سوی دیگر طیف اختلالات یادگیری و کاستی‌های شناختی در کودکان و نوجوانان نیز مساله‌ای بسیار جدی است. نتایج ارزیابی‌های بین‌المللی مانند آزمون‌های تیمز و پرلز که به نوعی دماسنج عملکرد شناختی کودکان و نوجوانان محسوب می‌شوند، نشان می‌دهد وضعیت کشور چندان مطلوب نیست.
وی خاطرنشان کرد: هرچند همکاران وزارت آموزش و پرورش در این زمینه اقدامات خوبی را آغاز کرده‌اند، اما به نظر می‌رسد برای بهبود شرایط، به تلاش‌ها و اقدامات گسترده‌تری نیاز است.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری با تأکید بر نقش توسعه فناوری در کاهش بروز اختلالات شناختی، گفت: ستاد علوم شناختی با استفاده از ظرفیت‌های زیست‌بوم فناوری کشور تلاش می‌کند میزان بروز این اختلالات را کاهش دهد، هرچند این فرایند زمان‌بر است و به‌سادگی محقق نمی‌شود.
وی اختلالات شناختی را یک مساله چندمؤلفه‌ای دانست که دستگاه‌ها و نهادهای مختلفی در این حوزه نقش دارند، یادآور شد: از جمله این دستگاه‌ها می‌توان به وزارت بهداشت، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وزارت آموزش و پرورش، سازمان بهزیستی، شهرداری‌ها و سایر سازمان‌ها اشاره کرد. با این حال، مهم آن است که بتوانیم از منظر توسعه فناوری به حل این معضل ملی کمک کنیم.

اجرای طرح مشترک برای کاهش اختلالات شناختی
پورعباسی در ادامه از اجرای یک طرح مشترک با وزارت بهداشت خبر داد و گفت: در قالب این همکاری، برنامه‌ای برای آموزش و توانمندسازی روان‌شناسان شاغل در شبکه بهداشت و درمان کشور در حال اجراست. در حال حاضر حدود سه هزار روان‌شناس در این شبکه فعالیت می‌کنند که توانمندسازی آنها در حوزه اختلالات شناختی و سلامت شناختی می‌تواند ظرفیت قابل توجهی برای کشور ایجاد کند.
وی تصریح کرد: هدف از این برنامه آن است که با ارتقای توان تخصصی این ۳ هزار کارشناس، بتوانیم به سمت پیشگیری، تشخیص اولیه و غربالگری به‌موقع اختلالات شناختی حرکت کنیم تا اقدامات درمانی در زمان مناسب انجام شود.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی با اشاره به امضای تفاهم‌نامه با وزارت بهداشت، اظهار کرد: بر اساس این تفاهم‌نامه، محتوای آموزشی مورد نیاز تدوین شده و برنامه‌ریزی ما این است که تا پایان سال ۱۴۰۵، هر ۳ هزار روان‌شناس شبکه بهداشت و درمان کشور در حوزه سلامت شناختی آموزش دیده و توانمند شوند؛ اقدامی که می‌تواند به کاهش نرخ اختلالات شناختی در سنین بالا کمک کند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به همکاری با سازمان آموزش و پرورش استثنایی اشاره کرد و گفت: در حوزه کودکان، همکاری بسیار خوبی با سازمان آموزش و پرورش استثنایی برای حمایت از تجهیز مراکز غربالگری اختلالات شناختی شکل گرفته است.

این مراکز که در قالب برنامه‌های سنجش و غربالگری پیش از دبستان فعالیت دارند، با حمایت ستاد توسعه علوم شناختی، مأموریت غربالگری شناختی را نیز بر عهده خواهند گرفت. هدف این است که اختلالات شناختی از همان پایه‌های اولیه شناسایی شود تا بتوان برای پیشگیری و درمان زودهنگام آنها برنامه‌ریزی کرد و مساله از همان ابتدا مدیریت شود.
وی این اقدام را یکی از برنامه‌های مهم ستاد علوم شناختی دانست و ابراز امیدواری کرد که نتایج آن برای کشور بسیار سودمند باشد.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی در پاسخ به پرسشی درباره اجرای طرح غربالگری شناختی دانش‌آموزان اول ابتدایی، اظهار کرد: این موضوع پیش‌تر نیز مطرح شده بود، اما یکی از چالش‌های اصلی در اجرای کامل آن، کمبود نیروی انسانی متخصص است.
وی توضیح داد: تعداد کارشناسان و متخصصانی که از نظر فنی بتوانند غربالگری شناختی را در سطح کل کشور با پوشش مناسب انجام دهند، هنوز کافی نیست و این حوزه همچنان نیازمند تقویت منابع انسانی است.
پورعباسی به برنامه توانمندسازی معلمان اشاره کرد و گفت: در همین راستا، همکاری‌هایی با دانشگاه فرهنگیان برای توانمندسازی معلمان در حوزه علوم شناختی آغاز شده است. در فاز نخست این برنامه، حدود ۳ هزار دانشجو-معلم تحت آموزش قرار گرفته‌اند تا پس از ورود به نظام آموزشی، به‌عنوان هسته‌های دانشی در سراسر کشور ایفای نقش کنند.
وی تأکید کرد: هدف از این برنامه‌ها آن است که با ایجاد شبکه‌ای از نیروهای توانمند در نظام آموزشی، زیرساخت انسانی لازم برای اجرای گسترده طرح‌های پیشگیری و غربالگری شناختی در کشور فراهم شود.

توسعه فناوری‌های شناختی با ۴ هدف کلان
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی با اشاره به تدوین سند توسعه علوم شناختی در کشور، گفت: در سال ۱۳۹۰ شورای عالی انقلاب فرهنگی سند توسعه علوم شناختی را تصویب کرد که در واقع یک برنامه و نقشه راه جامع برای توسعه علوم شناختی، فناوری‌های شناختی و فناوری‌های اثرگذار بر شناخت در کشور به شمار می‌رود.

وی افزود: بر اساس این سند، ستاد توسعه فناوری‌های شناختی از همان زمان با مدیریت و ریاست معاونت علمی ریاست جمهوری تشکیل شد و مسئولیت برنامه‌ریزی‌ها و توسعه فناوری‌های شناختی را بر عهده گرفت. در این چارچوب، چهار مأموریت کلان در حوزه علوم شناختی برای کشور ترسیم و تصویب شد. مأموریت نخست، شکل‌دهی به گفتمان تطبیقی در علوم شناختی بود؛ به‌ویژه در راستای تطبیق دانش شناختی با حوزه‌های کلان علوم دینی و اسلامی که حرکت در این مسیر از همان ابتدا در دستور کار قرار گرفت.
وی مأموریت دوم را دستیابی به استقلال فناورانه شناختی عنوان کرد و گفت: هدف این محور آن است که کشور بتواند در حوزه فناوری‌های عصب‌شناختی، به‌ویژه در زمینه‌های درمانی و سایر کاربردهای فناوری، به خودکفایی برسد و وابستگی‌ها کاهش یابد.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی با اشاره به محور سوم این سند، اظهار کرد: کاربردی‌سازی و تجاری‌سازی نتایج پژوهش‌ها از دیگر مأموریت‌های مهم ستاد است. در حال حاضر، زمینه قابل توجهی برای تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی در کشور وجود دارد که این موضوع یکی از مأموریت‌های اصلی ما محسوب می‌شود.

درخواست مشاوره محور چهارم ماموریت این ستاد کمک به مدیریت و کاهش اختلالات و کاستی‌های شناختی است. این محور شامل کمک به مدیریت مشکلات شناختی در کودکان، نوجوانان و سالمندان است؛ اختلالاتی که اهمیت بالایی دارند و متأسفانه بار اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی را به کشور تحمیل می‌کنند.

پورعباسی با جمع‌بندی این مأموریت‌ها گفت: به طور خلاصه، اهداف اصلی ستاد شامل کسب استقلال فناورانه شناختی، کاربردی‌سازی نتایج پژوهش‌ها و کمک به مدیریت اختلالات و کاستی‌های شناختی است که در این سال‌ها به شکل‌گیری یک زیست‌بوم نسبتاً گسترده در حوزه علوم شناختی منجر شده است.

وضعیت نیروی انسانی حوزه شناختی

وی با اشاره به وضعیت منابع انسانی این حوزه، تصریح کرد: در حال حاضر حدود هشت تا ۹ هزار پژوهشگر در حوزه علوم شناختی در کشور فعالیت دارند. این افراد یا به‌صورت مستقیم در رشته‌ها و مقاطع تحصیلی علوم شناختی که از آن زمان در کشور ایجاد شده‌اند، تحصیل کرده‌اند یا از رشته‌هایی مانند روان‌شناسی، روان‌پزشکی و حتی رشته‌های فنی و مهندسی به این حوزه مهاجرت کرده‌اند.

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی ادامه داد: با این حال، تعداد نیروهای فناور فعال در این زیست‌بوم حدود هزار نفر است که هنوز رقم کمی به شمار می‌رود و کشور همچنان به تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه علوم شناختی نیاز دارد.
وی با قدردانی از نقش دانشگاه‌ها و معاونت علمی ریاست جمهوری، گفت: خوشبختانه دانشگاه‌های کشور در این زمینه پیشرفت خوبی داشته‌اند و معاونت علمی نیز اقدامات مؤثری برای تأسیس رشته‌ها، ایجاد مقاطع تحصیلی، توسعه زیرساخت‌ها و آزمایشگاه‌های مرتبط انجام داده است.
پورعباسی یکی دیگر از مؤلفه‌های مهم این زیست‌بوم را شرکت‌های دانش‌بنیان دانست و افزود: در حال حاضر حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ شرکت در بانک اطلاعاتی ما ثبت شده‌اند که احتمالاً تعداد واقعی آن‌ها بیش از این رقم است. از این تعداد، حدود ۵۰ تا ۷۰ شرکت دانش‌بنیان مسیر توسعه را طی کرده و به تولید محصول رسیده‌اند که عمدتاً ریشه دانشگاهی دارند.

مجموع فناوران فعال در این بخش حدود ۸۰۰ تا هزار نفر برآورد می‌شود که با توجه به وسعت کشور و نیازهای فناورانه موجود، این عدد بسیار محدود است. به طور معمول، در حوزه‌های فناوری، تعداد فناوران و نیروهای پشتیبان فناوری سه تا چهار برابر تعداد پژوهشگران است؛ بنابراین با توجه به وجود حدود هشت هزار پژوهشگر در حوزه علوم شناختی، فاصله قابل توجهی با وضعیت مطلوب داریم.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی، تأکید کرد: لازم است با توسعه آموزش‌های حرفه‌ای و مهارتی و همچنین ترویج حوزه علوم شناختی، زمینه مهاجرت نیروها از سایر رشته‌ها به این حوزه بیش از پیش فراهم شود؛ مسیری که آغاز شده اما نیازمند تقویت جدی است.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، یکی دیگر از مؤلفه‌های مهم زیست‌بوم علوم شناختی کشور را توسعه زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری دانست و گفت: طی سال‌های گذشته، زیرساخت‌های متعددی در حوزه علوم شناختی در کشور شکل گرفته است.
وی افزود: در میان این زیرساخت‌ها، «آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز» یکی از مهم‌ترین و شاخص‌ترین زیرساخت‌ها به شمار می‌رود که در سطح کشورهای خاورمیانه تقریباً بی‌نظیر است و همچنان به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین زیرساخت‌های سخت‌افزاری حوزه علوم شناختی در منطقه محسوب می‌شود؛ به‌گونه‌ای که نمونه‌های مشابه آن در کشورهای منطقه بسیار محدود است.
پورعباسی ادامه داد: از زمان راه‌اندازی این زیرساخت تاکنون، حدود دو هزار پژوهشگر از امکانات، تجهیزات و خدمات آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز استفاده کرده‌اند که این موضوع ارزش و اهمیت راهبردی این زیرساخت ملی را نشان می‌دهد.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی تأکید کرد: برنامه‌ریزی شده است با ارتقای تجهیزات موجود و افزودن تجهیزات روزآمد، ظرفیت‌های این زیرساخت بیش از پیش توسعه یابد تا نقش مؤثرتری در پیشبرد پژوهش‌ها و فناوری‌های شناختی کشور ایفا کند.