دکتر رنجبر در جمع معاونان پژوهش و فناوری دانشگاه آزاد:رئیس دانشگاه آزاد در همایش معاونان پژوهش و فناوری دانشگاه آزاد با گرامیداشت حماسه ۹ دیماه افزود: روز نهم دیماه، یادآور حماسه بزرگ ملت ایران در سال ۱۳۸۸ و روز بصیرت است.
دانشگاه آزاد میتواند موتور اصلی توسعه ملی باشد
دکتر بیژن رنجبر، رئیس دانشگاه آزاد در همایش معاونان پژوهش و فناوری دانشگاه آزاد، ضمن تبریک میلاد باسعادت امام محمدتقی(ع) و امیرالمؤمنین حضرت علی(ع)، با اشاره بهضرورت بازتعریف نقش دانشگاه اظهار کرد: «دانشگاه در تراز انقلاب اسلامی نباید صرفاً نهادی آموزشی یا فقط محل تولید مقاله تلقی شود. دانشگاه باید به نهادی مسئلهمحور، اثرگذار و تمدنساز تبدیل شود؛ نهادی که بتواند برای چالشهای واقعی کشور راهحل طراحی کند.»
وی با گرامیداشت حماسه ۹ دیماه افزود: «روز نهم دیماه، یادآور حماسه بزرگ ملت ایران در سال ۱۳۸۸ و روز بصیرت است. در این روز، ملت شریف ایران تبعیت آگاهانه و قاطع خود را از ولیفقیه، مقام معظم رهبری مدظلهالعالی، نشان دادند و دفاع خود را از اصول و ارزشهای نظام مقدس جمهوری اسلامی بهروشنی به نمایش گذاشتند. ۹ دی یک واقعه تاریخی صرف نیست، بلکه معیاری ماندگار برای تشخیص مسیر حق از باطل در بزنگاههای حساس است.» رئیس دانشگاه آزاد با تأکید بر پیوند دانشگاه و حکمرانی خاطرنشان کرد: «دانشگاه آزاد بهواسطه گستره اجتماعی و پیوند عمیق با بدنه جامعه، مسئولیتی فراتر از آموزش عالی متعارف دارد. این دانشگاه باید بهصورت مستقیم در افزایش اقتدار علمی، فناورانه، اقتصادی و اجتماعی کشور نقش ایفا کند و بخشی از سازوکار حل مسائل کلان ملی باشد.»
رئیس دانشگاه آزاد در ادامه سخنان خود با اشاره به تحولات اخیر کشور و شرایط خاص منطقهای و بینالمللی، به جنگ تحمیلی ۱۲روزه و پیامدهای آن پرداخت و اظهار کرد: «متأسفانه در جریان این جنگ تحمیلی و در مسیر دفاع ملی، کشور عزیزمان شهدای بسیاری را تقدیم کرده است؛ از زنان، مردان و کودکان بیگناه گرفته تا دانشمندان برجسته، دانشمندان هستهای و فرماندهان بزرگوار و سرافراز جمهوری اسلامی ایران.» وی افزود: «این جانفشانیها بار دیگر نشان داد که تهدید دشمن صرفاً متوجه یک حوزه یا یک نهاد نیست، بلکه موجودیت، استقلال و پیشرفت علمی و فناورانه کشور هدف قرار گرفته است. در چنین شرایطی، مسئولیت دانشگاهها، بهویژه دانشگاههای بزرگ و شبکهای، مسئولیتی تاریخی و تمدنی است.» دکتر رنجبر با اشاره به فقدان رئیس فقید دانشگاه آزاد تصریح کرد: «در این مسیر، دانشگاه آزاد نیز یکی از بزرگترین سرمایههای علمی و راهبردی خود را از دست داد. استاد دانشمند و فرهیخته، دکتر محمدمهدی طهرانچی، رئیس فقید دانشگاه آزاد، از جمله چهرههایی بود که فقدان او نهتنها برای دانشگاه آزاد اسلامی، بلکه برای جامعه علمی کشور ضایعهای سنگین و جبرانناپذیر محسوب میشود.»
دانشگاه باید در تراز دفاع ملی، نقشآفرینی کند
وی افزود: «این واقعیت، وظیفه دانشگاهها را دوچندان میکند. دانشگاه دیگر نمیتواند صرفاً به آموزش کلاسیک یا تولیدات علمی منفصل از نیازهای کشور بسنده کند. دانشگاه باید در تراز دفاع ملی، نقشآفرینی کند و خود را بخشی از منظومه تأمین اقتدار علمی، فناورانه و اقتصادی کشور بداند.» دکتر رنجبر خاطرنشان کرد: «همانگونه که در میدان دفاع نظامی، انسجام، مأموریتمحوری و هدفگذاری روشن موجب موفقیت میشود، در میدان علموفناوری نیز بدون مأموریت مشخص، تمرکز بر نیازهای واقعی و طراحی راهحلهای اجرایی، نمیتوان به نتیجه مؤثر دستیافت.» وی تصریح کرد: «اگر امروز از تحول پژوهش در دانشگاه آزاد اسلامی سخن میگوییم، این یک انتخاب سلیقهای نیست؛ بلکه پاسخی ضروری به شرایط راهبردی کشور و خون شهداست. دانشگاه باید بتواند از دل پژوهش، قدرت تولید کند؛ قدرتی که هم در امنیت ملی و هم در معیشت مردم اثرگذار باشد.» رئیس دانشگاه آزاد در ادامه سخنان خود با اشاره به رویکرد همگرایی علوم و فناوریها اظهار کرد: «سالهاست در فضای دانشگاهی کشور درباره ضرورت همگرایی علوم سخن گفته میشود. این موضوع، بحثی جدید یا مقطعی نیست، بلکه یک پارادایم شناختهشده جهانی است که از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی موردتوجه نظامهای پیشرو علموفناوری قرار گرفته است.»
وی افزود: «در سالهای ابتدایی طرح این موضوع، یعنی حدود سالهای ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۳ شمسی، مقارن با سال ۲۰۰۳ میلادی، مفهوم همگرایی علوم و فناوریها یا آنچه با عنوان NBIC و در ادبیات فارسی با عنوان «انبیکس» شناخته میشود، در محافل علمی مطرح شد. در مقطعی نیز من مسئولیت کمیته انبیکس فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران را بر عهده داشتم و این موضوع بهصورت جدی در آن مجموعه علمی مورد بحثوبررسی قرار میگرفت.» دکتر رنجبر در تبیین نسبت این رویکرد با ساختارهای دانشگاهی خاطرنشان کرد: «وقتی گفته میشود دانشکده موضوعی، منظور این نیست که دانشکدههای سنتی کنار گذاشته شوند. دانشکدههای کلاسیک باید در جای خود باقی بمانند و نقش آموزشی و تخصصی خود را ایفا کنند؛ اما در کنار آنها باید هستههای علمی مسئلهمحور شکل بگیرد.»
وی افزود: «هسته علمی، ساختاری منعطف و موضوعمحور است که اعضای آن میتوانند از دانشکدههای مختلف باشند و حول یک مسئله واقعی، مانند تغییر اقلیم، آلودگی هوا یا سلامت، همکاری کنند. این هستهها، محل تحقق عملی همگرایی علومند و دانشگاه را از فعالیتهای جزیرهای خارج میکنند.» رئیس دانشگاه آزاد با اشاره به نمونههای موفق داخلی گفت: «نمونه این رویکرد را امروز مشاهده کردید. دکتر کبروی در همان دانشکده خود، یک هسته علمی شکل دادهاند و در قالب این هسته، کار موفق و اثرگذاری انجام شده است. این دقیقاً همان الگویی است که باید در سطح دانشگاه تعمیم پیدا کند.»
گرفتار نوعی توهم آموزشمحوری شدهایم
رئیس دانشگاه آزاد در بخش بعدی سخنان خود با تأکید بر مفهوم «دانشگاه حلمسئله» اظهار کرد: «اگر بخواهیم از تحول پژوهش سخن بگوییم، ابتدا باید نسبت خود را با مفهوم دانشگاه روشن کنیم. دانشگاه صرفاً محل آموزش، صدور مدرک یا افزایش تعداد دانشجو نیست. دانشگاه باید نهادی باشد که مسائل واقعی کشور را شناسایی، تحلیل و برای آنها راهحل عملی ارائه کند.» وی افزود: «تجربه تاریخی ملتها نشان میدهد که همه دانشگاهها الزاماً عامل توسعه نبودهاند. آنچه دانشگاه را به موتور توسعه تبدیل میکند، نقشآفرینی آن در حل مسائل واقعی جامعه است. دانشگاهی که نتواند مسئله حل کند، حتی اگر از نظر آماری بزرگ باشد، در عمل از مسیر توسعه خارج شده است.» دکتر رنجبر تصریح کرد: «متأسفانه در دهههای گذشته، ما گرفتار نوعی توهم آموزشمحوری شدهایم. آموزش جای پژوهش نشسته است. نتیجه این رویکرد را امروز بهروشنی مشاهده میکنیم؛ افزایش کمّی دانشجو، گسترش فضاهای فیزیکی، صدور گسترده مدارک تحصیلی و تولید حجم بالای مقاله، بدون آنکه مسئلهای واقعی از کشور حل شده باشد.»
رئیس دانشگاه آزاد با طرح یک پرسش کلیدی گفت: «باید از خود بپرسیم دانشگاههای ما تا چه اندازه توانستهاند باری از دوش کشور بردارند؟ آیا با وجود این حجم از آموزش، بحرانهای آب، انرژی، محیطزیست، سلامت، اشتغال و بهرهوری کاهشیافته است؟ پاسخ صادقانه به این پرسشها، نشان میدهد که مسیر نیازمند اصلاحی جدی است.» وی خاطرنشان کرد: «در کشورهای توسعهیافته، آموزش بر دوش پژوهش سوار است. دانشگاه ابتدا مسئله را میشناسد، سپس نیروی انسانی را برای حل آن تربیت میکند؛ اما در کشورهای درحالتوسعه، گاهی نیروی انسانی تربیت میشود بدون آنکه مهارت حل مسئله و اعتمادبهنفس کاربردی داشته باشد؛ نتیجه این روند یا مهاجرت است یا بیکاری.» دکتر رنجبر با اشاره به جایگاه دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: «دانشگاه آزاد با گستره ملی، تنوع واحدها و پیوند عمیق با شهرها و مناطق مختلف کشور، این ظرفیت را دارد که به دانشگاه حلمسئله تبدیل شود. این ظرفیت، یک مسئولیت سنگین است و نمیتوان از کنار آن عبور کرد.»
پژوهش اثرگذار مستلزم تغییر جدی در نظام ارزیابی است
رئیس دانشگاه آزاد در ادامه سخنان خود، به مفهوم مرجعیت علمی پرداخت و گفت: «مرجعیت علمی صرفاً به معنای ارتقای رتبه در نظامهای رتبهبندی بینالمللی یا افزایش تعداد مقالات نیست. اینها لازم هستند؛ اما کافی نیستند. مرجعیت زمانی محقق میشود که دیگران برای حل مسئله، طراحی سیاست یا توسعه فناوری، به دانشگاه مراجعه کنند.» وی افزود: «دانشگاه مرجع، دانشگاهی است که فهم عمیق تولید میکند. دانشی که بتوان آن را به فناوری، سیاست عمومی، دستورالعمل اجرایی و مدل عملیاتی تبدیل کرد. اگر پژوهش نتواند به این سطوح برسد، در بهترین حالت، در سطح گزارش باقی میماند.» دکتر رنجبر تصریح کرد: «مرجعیت علمی زمانی اتفاق میافتد که پژوهش اثرگذار باشد. اثرگذاری یعنی تغییر واقعی در زندگی مردم، در ساختار اقتصادی، در بهرهوری منابع و در توان رقابتی کشور. این نگاه، مستلزم تغییر جدی در نظام ارزیابی پژوهش است.»
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با انتقاد از شاخصهای رایج ارزیابی پژوهش اظهار کرد: «یکی از خطاهای مزمن در نظام علمی کشور، سنجش فعالیت بهجای سنجش اثر است. زمانی که موفقیت پژوهش با تعداد مقاله، تعداد قرارداد یا حجم هزینهکرد سنجیده شود، نباید انتظار تحول واقعی داشت.» وی افزود: «شاخصهای ارزیابی باید نشان دهند یک فعالیت پژوهشی چه مسئلهای را حل کرده است. آیا بهرهوری افزایشیافته؟ آیا زنجیره ارزش تقویت شده؟ آیا درآمد پایدار فناورانه ایجاد شده؟ آیا رضایت و مشارکت ذینفعان واقعی بهدستآمده است؟» دکتر رنجبر تأکید کرد: «این تغییر شاخص، به معنای نفی مقاله نیست. مقاله جایگاه خود را دارد و بخشی از نظام علم است. اما نباید تنها مسیر اعتبارسنجی باشد. مسیرهای متنوع امتیازدهی باید به رسمیت شناخته شوند؛ از حل مسئله و توسعه فناوری گرفته تا نوآوری و اثر اجتماعی.»
تحول پژوهش بدونتحول دیجیتال ممکن نیست
رئیس دانشگاه آزاد در ادامه به نقش تحول دیجیتال در پژوهش اشاره کرد و گفت: «تحول پژوهش بدون تحول دیجیتال ممکن نیست. دانشگاههای پیشرو در دنیا، پژوهش را دادهمحور کردهاند، تصمیمگیری را بر اساس تحلیل داده انجام میدهند و پژوهش را بهصورت پلتفرمی و شبکهای سازماندهی میکنند.» وی افزود: «پژوهش پلتفرمی به این معناست که پروژهها، دادهها، تیمها و نتایج در یک بستر یکپارچه تعریف و پایش شوند. حل مسئله نیز بهصورت شبکهای انجام میشود؛ یعنی دانشگاه، صنعت، دولت و جامعه محلی بهصورت منسجم و هدفمند در کنار یکدیگر قرار میگیرند.» دکتر رنجبر تصریح کرد: «دانشگاه آزاد باید از ظرفیت یکپارچگی شبکهای خود استفاده کند. این یک مزیت راهبردی است که دانشگاههای دولتی از آن برخوردار نیستند. اگر این ظرفیت درست فعال شود، میتواند دانشگاه آزاد را به موتور اصلی توسعه منطقهای و ملی تبدیل کند.»
مطالب پیشنهادی
