![لاتاری خودرو و زخم کاری به گفتمان برابری](https://farhikhtegandaily.com/images/news/194172/thumbs/194172.jpg?v=1723877433)
ابوالقاسم رحمانی، دستیار سردبیر: چند سال است که بازار خودرو به دلایل معلوم و نامعلومی در ایران تبدیل به یک پلتفرم سودجویی شده. انواع و اقسام روشها هم برای سامانبخشی به این بازار اتخاذ شد اما دریغ از تاثیر بسزایی در قیمتها، نحوه و امکان خرید خودرو توسط اقشار مختلف جامعه.
قرعهکشی، عرضه در فرابورس، آزادسازی قطرهچکانی واردات، حرکت به سمت واردات خودروهای فرسوده، عرضه خودروهای برقی، بیشتر باز کردن در واردات خودروهای چینی، مونتاژی و... همه بخشی از تصمیمات و اقداماتی بوده که سعی در سامانبخشی به بازار خودرو در کشور را داشتند تا ضمن کنترل قیمتهای فزاینده و ایجاد فضایی عادلانه در تخصیص اتومبیلها بازار خودرو را از این محفل سودجویی دلالها و سرمایهدارها خارج کنند. این اتفاق افتاد؟ به نظر پاسخ به این سوال که چقدر تصمیمات و سیاستها در سامانبخشی به وضعیت بازار خودرو اثرگذار بوده، بعد از پاسخ دادن به این سوال قرار میگیرد که اساسا اقدامات و تصمیمات در راستای سامانبخشی و برقراری عدالت در این بازار بوده یا کلا ولمعطلیم؟
راستش را بخواهید این خبر «طرح فروش تعدادی از محصولات ایرانخودرو آغاز شد. ایرانخودرو در نظر دارد بخشی از ظرفیت تولیدات خود تا پایان سال ۱۴۰۳ را بهصورت طرح پیشفروش و فوقالعاده طی اولویتبندی و در چهارچوب مصوبات شورای رقابت و دستورالعمل تنظیم بازار خودروی سواری عرضه کند»، بهعلاوه این آمار که هنوز چند روز مانده به پایان مهلت ثبتنام حدود 3 میلیون نفر در این طرح ثبتنام کردهاند و عددی نزدیک به 700 همت را بانکها بلوکه کردهاند، پاسخ سوال مهم بالا را میدهد.
سادهتر بنویسم؛ ایرانخودرو تعداد نامعلومی از خودروهای تولیدی خود را طی یک سازوکار عجیب، یعنی برمبنای قرعهکشی با بلوکه کردن مبلغ قابلتوجهی با مدتزمان تحویل نامعلوم به مردم پیشفروش میکند. اینکه چه تعدادی از مردم (حتما خیلی کمتر از میلیونها ثبتنام کننده) شانس برنده شدن در این بهاصطلاح لاتاری را داشته باشند و اصلا چند نفر امکان بلوکه کردن 230 میلیون پول تا اعلام نتیجه این لاتاری را داشته باشند، بهعلاوه اینکه چه زمانی این ماشینها در صورت برنده شدن به آنها تحویل داده میشود و با آن قرار است چه بکنند و... دقیقا پاسخ سوال بالاست.
این یعنی تصمیمگیران نهتنها ایدهای برای کنترل و سامانبخشی به وضعیت موجود ندارند بلکه با اقداماتی از این دست، این فهم را به جامعه منتقل میکنند که کسب توفیق در چنین چیزی، برمبنای هیچ فضیلتی نیست و صرفا شانس و تقدیر شماست که میتواند کاری کند تا شما برنده قرعهکشی یک خودرو با قیمتی حداقل 300 میلیون تومان پایینتر از قیمت بازار باشید.
اتفاقی که با همراهی بانکها و پیشنهادهای اغواکننده آنها (نظیر تقبل بخشی از مبلغ 230 میلیونی مورد نیاز برای ثبتنام) در جهت ترغیب مردم به ثبتنام در این طرح درصدد القای این پیام هم هست که مجموعه نظام اقتصادی کشور در تلاش برای کامیابی و توفیق مردم جامعه است، بیآنکه به این موضوع اشاره کند که این توفیق درصورت بروز اولا مختص بخش خیلی خیلی کوچکی از مردم است، ثانیا به فرض چشمپوشی از القای حس سرخوردگی و شکست در اکثریت ثبتنام کنندگان، همه اقشار جامعه خصوصا کمتربرخورداران را مشمول نمیشود و در قدم سوم هیچ فضیلتی را برای گزینش افراد در نظر نمیگیرد و درصورت سلامت برگزاری این لاتاری، شانس اولین و آخرین تعیینکننده است. آیا واقعا میتوان شانسی حکمرانی کرد؟
جان رالز، فیلسوف آمریکایی در نظریه عدالت خود مینویسد: «عدالت اولین فضیلت برای نهاد اجتماعی است، همچنانکه حقیقت برای نظام تفکر.» عدالت از نظر رالز بر خوشبختی تقدم دارد. خوشی و کامیابی از نظر رالز وقتی بهعنوان یک ارزش مثبت امکان عرضاندام دارد که عادلانه بودن آن محرز شده باشد. عدالت چهارچوبی است که افراد مختلف در آن فرصت دنبال کردن آمال و ارزشهای مورد نظر خود را پیدا میکنند.
به اعتقاد رالز نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی به دو شرط پذیرفتنیاند: ۱) باید مختص به مناصب و مقامهایی باشند که تحت شرایط برابری منصفانه فرصتها باب آنها به روی همگان گشوده است. ۲) این نابرابریها باید بیشترین سود را برای محرومترین اعضای جامعه داشته باشند.
با این اوصاف در یک تصمیم تقدیرگرایانه که هیچ سازوکار مشخصی برای دستیابی به توفیق جز شانس وجود ندارد، نشانی از عدالت وجود دارد؟ آیا ما شاهد ایجاد یک شرایط منصفانه برای خرید یک محصول رفاهی توسط نیازمندان به آن محصول هستیم؟ آیا این رانت در نظر گرفته شده توسط دولت بیشترین سود را عاید محرومترین اقشار جامعه میکند؟
این لاتاری در جریان و سفرهای که یکی از بزرگترین شرکتهای خودروساز کشور پهن کرده، در گام نخست حیثیت حکمرانی را به سخره گرفته و پیامی جز انسداد مسیرهای اصلاحی در رویههای حکمرانی را مخابره نمیکند و بعد از آن هم یک بار دیگر این مهم را به جامعه گوشزد میکند که در وضع موجود، تقدیر و شانس جلوتر و بیشتر از هر نوعی از تلاش و فضیلت، مایه توفیق و برتری است. چون اگر شانس با شما همراه باشد، احتمالا یکشبه 300 میلیون سود عایدتان میشود.