«فرهیختگان» درباره تئاترهای اجرا شده در سال ۹۶ گزارش میدهدضمن مروری بر اجراهای تئاتر در سالنهای مختلف پایتخت، با تنی چند از هنرمندان درباره اینکه چند درصد تئاترهایی که امسال روی صحنه رفتهاند بازتابی از مسائل جامعه امروز ما بودهاند به گفتوگو نشستیم.
تئاتر اجتماعی یک گام به جلو دولت دست تئاتر را خالی گذاشت
«جدال با شر»، «حقطلبی» و «عدالت» مضامین همیشگی تئاترند
شهرام کرمی کارگردان تئاتر درباره اینکه امسال چه میزان تئاترهای اجتماعی روی صحنه رفتهاند، میگوید: «اساسا اعتبار اثر هنری در این است که انعکاسدهنده فکر و مسائل روز مردم خود باشد. ما همواره در جامعه با معضلات مختلفی مواجه هستیم؛ یک نوع معضلاتی هستند که حالت خاصتری دارند مثل اتفاق و نوعی از معضلات که برای بشر همیشه بوده و هست، مانند جدال با شر، عدالتطلبی و... . درواقع میتوان گفت مفاهیمی از این دست همیشه یکی از ویژگیهای بنیادین برای هر جامعهای به شمار میرود و طبعا هنرمندانی که در عرصه تئاتر فعالیت میکنند هم تلاش دارند به سمتوسوی این مفاهیم بروند و آثاری ملهم از این درونمایهها ارائه بدهند. با این حال همیشه بر این باور بودهام که رسالت اصلی تئاتر این است که بتواند پیامهای سازنده به مخاطبان خود بدهد.
«شیرهای خانبابا سلطنه»، «بیپدر»، «مفیستو» و «شویک» در زمره آثار موفق اجتماعی
از این کارگردان تئاتر میپرسم میتواند درباره تعداد تئاترهای جدی که امسال روی صحنه رفته آماری تقریبی ارائه بدهد. کرمی دراینباره میگوید: «اگرچه نمیتوانم آمار دقیقی در این زمینه ارائه بدهم، اما همینقدر بگویم که در سال 96، بیشتر از سالهای گذشته به تماشای تئاتر نشستهام. به طوری که تصور میکنم نیمی از تئاترهای امروز بازتابی از مسائل روزگار ما هستند. درعین اینکه بر این باورم که در هر ژانری هنرمندان تئاتر توانستهاند خوش بدرخشند و نمایشهایی در چارچوب مسائل زندگی مردم جامعه فعلی ارائه بدهند. بهعنوان مثال در ژانر کمدی امسال نمایش «شیرهای خانبابا سلطنه» به کارگردانی افشین هاشمی توانست عنوان یکی از موفقترین نمایشهای کمدی انتقادی را نزد تماشاچیان و منتقدان تئاتر به خود اختصاص بدهد. در ژانر نمایش تفکربرانگیز میتوان به نمایش «بیپدر» به کارگردانی محمد مساوات اشاره کرد که با درونمایه تفکر و هویت، به نوعی مخاطب را تا پایان نمایش درگیر ساخته بود. درژانر نمایشهای فلسفی اثر «مفیستو» به کارگردانی مسعود دلخواه یکی از بهترینها بود و اگر بخواهم به ژانرهای درام و تراژیک اشارهای داشته باشم میتوانم از نمایش «شویک» به کارگردانی حمیدرضا نعیمی و در زمره نمایشهای درام به نمایش «روز عقیم» حسین کیانی نام ببرم و آن را در قالب درامی اجتماعی تلقی کنم.»
تئاتر مخاطب را به قضاوت دعوت میکند
کاظم هژیرآزاد که یکی از بازیگران پیشکسوت تئاتر و تلویزیون به شمار میرود هم درباره اینکه چه میزان از تئاترهایی که امسال روی صحنه رفتهاند منعکسکننده مضامین اجتماعی بودهاند، میگوید: «خوشبختانه هرچه پیش میرویم، میبینیم تعداد نمایشهایی که در سالنهای پایتخت روی صحنه میروند بیشتر از مضامین اجتماعی برخوردارند. در حالی که شاید این آمار در سالهای گذشته در تئاتر کمتر به چشم میخورد. من هم بهعنوان بازیگر و هم مخاطب پروپاقرص تئاتر همیشه بر این باور بودهام که تئاتر اساسا هنری است که تماشاچی را به قضاوت دعوت میکند؛ بهخصوص آن دسته نمایشهایی که نمایشنامه چاپ شده دارند و میبینیم مولف از اندیشه و بینش خاصی برای طرح مساله مورد نظر در نمایشنامه خود بهره گرفته است.»
در حوزه تئاتر تلورانس و توازن وجود ندارد
از هژیرآزاد میپرسم آیا میتوان گفت تعدد تئاترهای تجاری در شرایط کنونی، تئاتر جدی را در سایه قرار داده است، این هنرمند در این باره میگوید: «باید بپذیریم که سیاست هنری نه فقط در شاخه تئاتر بلکه در سایر حیطههای دیگر نیز هیچگاه دراین سالها منسجم نبوده است. درواقع متولیان فرهنگی نتوانستهاند روشهای مشخصی را در ارتباط با مقوله هنر ارائه بدهند. بنابراین شرایط در حالحاضر به گونهای شده که یکبار تئاتر خصوصی پررنگ و مطرح میشود، یکبار تئاترهای مدرن و انتزاعی از تئاتر سنتی و اجتماعی پیشی میگیرند و... . درحالی که معتقدم باید برای هرکدام از ژانرهای تئاتر برنامهریزی روشمند از سوی دولت در نظر گرفته شود و بین این آثار تلورانسی وجود داشته باشد. از طرفی عدم تخصیص کمک مالی به تئاتر از سوی دولت و رها کردن این وادی بهحال خویش، باعث شده شاهد رشد تئاترهای تجاری و مصرفی باشیم و همینطور کارگردانانی که برای بهرهگیری بیشتر از گیشه دست به دامن بازیگران چهره در تئاتر میشوند.»
از 200 اجرای دانشجویی تا 350 نمایش لالهزاری در پردیس شهرزاد
عباس غفاری، منتقد تئاتر که پیش از این مدیر روابط عمومی پردیس تئاتر شهرزاد نیز بوده با ارائه آماری درباره نمایشهای روی صحنه رفته در این تماشاخانه میگوید: «در پردیس تئاتر شهرزاد، در یک ماه نزدیک به 90 نمایش روی صحنه میرود. در طول سالی که گذشت در این تماشاخانه شاهد 200 اثر دانشجویی،350 اثر هتلی و لالهزاری و 20 اثر جدی بودهایم که به کارگردانی هنرمندان پیشکسوت به روی صحنه رفتهاند.»
پیشکسوتان تئاتر تمایلی به اجرا در سالنهای خصوصی ندارند
از این منتقد تئاتر درباره چرایی کاهش اجرای هنرمندان پیشکسوت در سالنهای خصوصی چون پردیس تئاتر شهرزاد میپرسم، او دراین باره میگوید: «این مساله میتواند دلایل زیادی داشته باشد؛ یکی اینکه برخی از پیشکسوتان تئاتر میخواهند به خودشان استراحت بدهند و گزیدهکاری را در سالهای اخیر ترجیح دادهاند. نکته بعدی این است که اغلب هنرمندان پیشکسوت تئاتر تمایلی به اجرا در سالنهای خصوصی ندارند، در عین حال میبینیم سالنهای دولتی هم دارای حد نصاب مشخصی هستند و نمیتوان انتظار داشت که تمام هنرمندان پیشکسوت در طول یکسال در این سالنها اجرا بروند. از اینها گذشته، هنرمندان بزرگ و حرفهای میخواهند برای اجرای یک تئاتر دستکم چیزی نزدیک به چهار ماه تمرین کنند، درصورتی که اغلب تئاترهایی امروز در پردیس تئاتر شهرزاد و دیگر سالنها روی صحنه میروند به دلیل شرایطی که دارند، کمتر از دو ماه برای تمرین زمان میگذارند.»
تمرینات گروههای تئاتری در سالهای اخیر کاهش یافته است
غفاری ادامه میدهد: «در این بین کمتر تئاترهایی را میبینیم که پروسه تمرین آنها طولانی است که در این بین میتوان به کارهایی چون «پسران تاریخ» به کارگردانی اشکان خلیلنژاد اشاره کرد که پیش از اجرا، گروه 9 ماه تمرین کرد. یا همینطور نمایشهایی چون «بیپدر»، «کوکوی کبوتران حرم» و... که هر کدام به واسطه ویژگیهایی که داشتند برای روی صحنه رفتن، تمرینات طولانی داشتهاند.» بعد از صحبتهای عباس غفاری با سیدمحمد جعفریان مدیر روابط عمومی تئاتر شهر تماس گرفتم و از او درخواست کردم آماری درباره اجراهای تئاتر شهر ارائه بدهد. جعفریان در صحبتی اجمالی به این مساله اشاره کرد که در طول امسال،نزدیک به 70 نمایش در سالنهای تئاتر شهر اجرا شدهاند.
145 هزار و 299 تماشاگر در تئاترشهر
پیشتر، اداره کل هنرهای نمایشی آماری مبنیبر اجراهای بهار تا پایان شهریور مجموعه تئاتر شهر منتشر کرده بود که در این آمار نشان میداد تئاتر در این بازه زمانی میزبان 28 اجرای صحنهای و نمایشنامهخوانی بوده و در این مقطع بیش از ۱۴۵ هزار و ۲۹۲ نفر تماشاگر داشته است.
نگاهی به اجراهای پیش رو در تماشاخانه ایرانشهر
با نگاهی اجمالی به اجراهای تماشاخانه ایرانشهر در سالنهایی چون ناظرزاده کرمانی و سمندریان هم میتوان دریافت که بیش از 30 نمایش در این سالنها اجرا شدهاند. اگرچه اخیرا آماری برای نمایشهایی که قرار است در سال 97 در این سالن روی صحنه بروند نیز اعلام شده است، بهطوری که در سالن استاد سمندریان از 17 فروردین تا هفت اردیبهشت ماه نمایشهای «صدسال تنهایی»، از 11 اردیبهشت تا 11خرداد نمایش «لیرشاه» و «تهران 1357 چهل سالگی»، از 17 خرداد تا 15 تیر نمایشهای «مدهآ» و «خانه اجارهای»، از 19 تیر تا 26 شهریورماه، نمایشهای «لالهزاریهای سال 1358»، «در مسیر خوشبختی» و «جاده تاز»، از سه تا ٢٠ مهر، نمایشهای «یک معاشرت طولانی» و «اعظم»، از 24 تا 27 آبان ماه نمایشهای «فریز مکبث فریز» و «جهنمدره»، از اول تا 29 آذرماه نمایشهای «تترا» و «گربه روی شیروانی داغ»، از دوم تا سی دیماه نمایشهای «باغ آلبالو» و «جامعه سالم»، از 16 تا 24 اسفندماه نمایشهای «شلیک» و «تلنگر»و... برخی نمایشهای تماشاخانه ایرانشهر در سال جدید به شمار میروند.
هنوز راه درازی در پیش است
با نگاه اجمالی به آمار تئاترهای اجرا شده در سالی که گذشت و براساس دیدگاه هنرمندان این عرصه میتوان به این نتیجه رسید که تئاتر در سالهای اخیر بهلحاظ کمی با رشد چشمگیری همراه بوده است.کما اینکه ورود کارگردانان جوان و تازه فارغالتحصیل رشته تئاتر به این وادی و تلاش آنها را برای اجرای نمایشهایی در سالنهای خصوصی و ارتقای رشد کمی و کیفی تئاترهای اجرا شده نمیتوان در این زمینه نادیده گرفت. اگرچه از برآیند صحبتهایی که با هنرمندان و اهالی تئاتر در طول امسال برمیآید که رشد تئاترهای خصوصی باعث شده اگرچه رشد کمی اجراها افزایش یابد و گیشهها از رونق تازهای برخوردار شوند و به همان میزان تعداد علاقهمندان به تئاتر از اقشار مختلف جامعه روندی رو به امیدواری داشته باشد ولی اینطور به نظر میرسد که تئاتر مستقل و تجربی که فقط میخواهد به محتوا نظر داشته باشد و به شیوههای روایی در انتقال پیام به مخاطب وفادار بماند، نمیتواند بدون حمایت دولت از این رهنمون برخوردار شود.
* نویسنده : آزاده صالحی روزنامهنگار
مطالب پیشنهادی
