فاطمه کتابی، خبرنگار گروه دانشگاه: سیزدهمین دوره نمایشگاه تجهیزات، مواد آزمایشگاهی و تست و آزمون پیشرفته «ایران‌ساخت» در حالی از ۲۲ تا ۲۵ آذرماه در محل نمایشگاه‌های بین‌المللی تهران برگزار شد که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک رویداد نمایشی در تقویم هفته پژوهش و فناوری دانست. ایران‌ساخت، دست‌کم در این دوره بیش از هر چیز به میدان سنجش نسبت واقعی اقتصاد دانش‌بنیان با بازار، دانشگاه و سیاست صنعتی کشور تبدیل شده است؛ عبدالحسین بهرامی، رئیس نمایشگاه «ایران‌ساخت» در گفت‌وگو با «فرهیختگان» از اعداد و قراردادهای این نمایشگاه خبر داد. 
برگزاری این نمایشگاه با حضور بیش از ۲۷۰ شرکت فناور، دانش‌بنیان و تولیدکننده داخلی، به گفته عبدالحسین بهرامی، نشانه‌ای از تثبیت نسبی زیست‌بوم تولید تجهیزات آزمایشگاهی در کشور است؛ زیست‌بومی که حدود یک دهه پیش با چند ده شرکت محدود آغاز شد و امروز به شبکه‌ای متشکل از صدها بنگاه کوچک و متوسط فناور رسیده است. حضور این شرکت‌ها در سالن‌های خلیج‌فارس، میلاد نمایشگاه بین‌المللی تهران، صرفاً به معنای نمایش محصول نبود، بلکه تلاشی برای اثبات این گزاره بود که «تجهیزات آزمایشگاهی ساخت داخل» دیگر یک گزینه اضطراری نیست، بلکه می‌تواند بخشی از انتخاب اصلی دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و صنایع باشد. 
«ایران‌ساخت» از نخستین دوره‌های برگزاری، با هدف کاهش وابستگی به واردات تجهیزات آزمایشگاهی و جلوگیری از خروج ارز شکل گرفت. در سال‌هایی که تحریم‌ها دسترسی مراکز علمی کشور به تجهیزات خارجی را با چالش جدی مواجه کرده بود، این نمایشگاه به‌عنوان یک سیاست مکمل، سعی کرد عرضه داخلی را تقویت کند. 
ارائه بیش از ۱۰ هزار محصول ایرانی‌ساخت در ۱۴ گروه تخصصی، از تجهیزات حوزه نفت، گاز و پتروشیمی گرفته تا مهندسی پزشکی، زیست‌مواد، نرم‌افزارهای شبیه‌ساز و خدمات کالیبراسیون، به گفته عبدالحسین بهرامی نشان می‌دهد که دامنه تولید داخل دیگر محدود به چند قلم ساده آزمایشگاهی نیست. این تنوع محصول، هم‌زمان یک فرصت و یک چالش است؛ فرصت ازآن‌جهت که نیازهای متنوع دانشگاه‌ها و صنایع را پوشش می‌دهد و چالش ازآن‌رو که کیفیت، خدمات پس از فروش و استانداردسازی را به مسئله‌ای محوری تبدیل می‌کند. 
در همین نقطه است که سازوکار پذیرش شرکت‌ها در «ایران‌ساخت» اهمیت پیدا می‌کند. برخلاف بسیاری از رویدادهای نمایشگاهی، حضور در «ایران‌ساخت» صرفاً با ثبت‌نام ساده امکان‌پذیر نیست. فرایند چندمرحله‌ای ارزیابی، شامل بررسی صلاحیت حقوقی، توان فنی و سابقه فروش محصولات، تلاش کرده است تا نمایشگاه را از تبدیل‌شدن به یک بازار عرضه محصولات آزمایش نشده یا کم‌کیفیت دور نگه دارد. الزام به اخذ تأیید عملکرد فنی از خریداران قبلی، به‌ویژه برای دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی که تجربه‌های پرهزینه‌ای از خرید تجهیزات ناموفق داشته‌اند، یک نقطه قوت مهم تلقی می‌شود. 
بااین‌حال «ایران‌ساخت» فقط محل عرضه محصولاتی با سابقه فروش نیست. یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه دوره سیزدهم، شکل‌گیری تعامل‌هایی بود که به تولید محصولات جدید انجامید؛ محصولاتی که نه بر اساس سفارش دولتی، بلکه در نتیجه گفت‌وگوی مستقیم میان خریدار و سازنده و شناسایی نیاز واقعی شکل گرفتند. 
از منظر اقتصادی، «ایران‌ساخت» زمانی وارد فاز جدی‌تری می‌شود که به اعداد فروش و قراردادها نگاه کنیم. به گفته عبدالحسین بهرامی، صدور بیش از ۱۲۰۰ فاکتور به ارزش تقریبی 2.5 همت در دوره سیزدهم نشان می‌دهد که نمایشگاه از سطح ویترین فناوری عبور کرده و به یک بستر واقعی معامله نزدیک شده است. نکته قابل‌توجه آن است که به گفته رئیس نمایشگاه ایران‌ساخت، فرایند صدور فاکتور و انعقاد قرارداد، محدود به روزهای برگزاری نمایشگاه نیست و تا آبان‌ماه ۱۴۰۵ ادامه خواهد داشت؛ تصمیمی که عملاً «ایران‌ساخت» را از یک رویداد چندروزه به یک فرایند مستمر تجاری‌سازی تبدیل می‌کند. 
نگاهی به عملکرد دوره دوازدهم نمایشگاه نیز تصویر دقیق‌تری از مسیر طی شده ارائه می‌دهد. به گفته عبدالحسین بهرامی، فروش حدود ۳۷۰ میلیارد تومانی دوره دوازدهم با مشارکت ۱۱۳ شرکت دانش‌بنیان و فناور، منجر به تجهیز آزمایشگاه‌های ۸۸ دانشگاه و پژوهشگاه در سراسر کشور شد. این عددها، اگرچه در مقیاس کل اقتصاد کشور چندان بزرگ به نظر نمی‌رسند، اما در حوزه تجهیزات آزمایشگاهی، نشانه‌ای از شکل‌گیری یک بازار داخلی قابل‌اتکا هستند. 
بااین‌حال نقش یارانه دولتی در این معادله همچنان محل بحث است. بر اساس توضیحات عبدالحسین بهرامی، حدود ۱۴۰ میلیارد تومان از فروش دوره دوازدهم از محل یارانه معاونت تأمین شده است؛ رقمی که نشان می‌دهد بدون حمایت مستقیم دولت، بخش قابل‌توجهی از تقاضا شکل نمی‌گرفت. این وضعیت، دو پرسش اساسی را پیش روی سیاست‌گذاران قرار می‌دهد: اول اینکه این یارانه‌ها به تقویت پایدار توان رقابتی شرکت‌ها منجر می‌شود یا صرفاً تقاضای مصنوعی ایجاد می‌کند؟ و دوم در چه بازه زمانی می‌توان انتظار داشت که بازار تجهیزات آزمایشگاهی بدون اتکای پررنگ به منابع حمایتی به حیات خود ادامه دهد؟ 
«ایران‌ساخت» از زاویه دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی نیز قابل‌تأمل است. سال‌هاست که یکی از موانع اصلی پژوهش در کشور، دسترسی محدود به تجهیزات آزمایشگاهی به‌روز و قابل‌اعتماد عنوان می‌شود. نمایشگاه «ایران‌ساخت»، با ایجاد امکان مقایسه مستقیم محصولات و گفت‌وگوی رودررو میان خریدار و تولیدکننده، به گفته برگزارکنندگان تا حدی این شکاف اعتماد را کاهش داده است. 
در کنار همه این موارد، نباید از نقش «ایران‌ساخت» در شبکه‌سازی غافل شد. جلسات B2B، نشست‌های تخصصی و ارتباط مستقیم شرکت‌ها با صنایع و مراکز تحقیقاتی، زمینه‌ای را فراهم کرده است که همکاری‌های مشترک، فراتر از یک معامله ساده شکل بگیرد. 
در نهایت، سیزدهمین دوره نمایشگاه «ایران‌ساخت» را می‌توان یک ایستگاه ارزیابی دانست؛ ایستگاهی که در آن، دستاوردها قابل‌انکار نیستند، اما چالش‌ها نیز همچنان پابرجا هستند. «ایران‌ساخت»، به روایت آمارهای ارائه‌شده از سوی عبدالحسین بهرامی، نشان داده است که اقتصاد دانش‌بنیان در حوزه تجهیزات آزمایشگاهی از مرحله آزمون عبور کرده، اما هنوز تا رسیدن به یک بازار رقابتی مستقل فاصله دارد.