• تقویم روزنامه فرهیختگان ۱۳:۴۰ - ۱۳۹۹/۰۴/۲۸
  • نظرات روزنامه فرهیختگان۰
  • 0
  • 0
تاریخ جنون در سینمای ایران(1): توبه نصوح

مجنون توبه‌کار از گور برخاسته

جنون به‌معنای گسستن از عقل -به‌طور کلی- نیست، بلکه گسستن از عقلانیت متعارف و عادی است. ای‌بسا پیامبران یا حتی فلاسفه که مجنون و بی‌عقل شمرده شده‌اند حالی که تنها با عادات و مزاعم همگانی سازگار نشده‌اند.

مجنون توبه‌کار از گور برخاسته
0.00

به گزارش «فرهیختگان»، توبه نصوح (1361) به کارگردانی و نویسندگی محسن مخملباف و با هنرمندی مرحوم فرج‌الله سلحشور جزء نخستین آثار مخملباف است. نویسنده و کارگردان این فیلم، این اثر را در شرایطی ساخت که هنوز به «جنونِ آشکار سیاسی» مبتلا نشده بود.

داستان فیلم به‌صورت خلاصه از این قرار است که لطف‌علی‌خان، کارمند باسابقه بانک ناگهان سکته می‌کند و می‌میرد، اما هنگام دفن وی اطرافیان مطلع می‌شوند که زنده است و از جا برمی‌خیزد. بازگشت از مرگ لطف‌علی‌خان را به تفکر وامی‌دارد و او تصمیم می‌گیرد که از تمام افرادی که او را می‌شناسند، حلالیت بطلبد، غافل از اینکه به‌راحتی نمی‌تواند توبه را به‌دست آورد.

این فیلم واجد نکات متعددی است و می‌توان از مناظر متفاوتی به آن نگاه کرد، اما مساله اصلی در این یادداشت جنون و تمثلات آن در سینمای ایران است. لطف‌علی‌خان پس از برخاستن از گور، مرگ خود را در رویا می‌بیند البته کابوس‌های شبانه او صرفا به نحوه‌های مردنش محدود نمی‌شود و جهان پس از مرگ را نیز در رویاهایش نظاره می‌کند. نشستن به تماشای دوزخ و تامل درباره جهان پس از مرگ و یادآوری خاطره حیات مجدد، اضطرابی در او برمی‌انگیزاند و هراس از آخرالزمان، نوعی جنون برای لطف‌علی‌خان رقم می‌زند. این نکته نیز جالب توجه است که با نگاهی روانکاوانه می‌توان احوالات کارگردان و تغییرات رفتاری او را نیز در سیمای لطف‌علی‌خان جست‌وجو کرد.

لطف‌علی‌خان با ملالِ تاملاتش نمی‌تواند کنار بیاید و برای کسب آرامشی حداقلی، نیمه‌شب‌ها به حوض حیاط پناه می‌برد. رفتارهای لطف‌علی‌خان و بازیابی مجددش، اطرافیان و خانواده‌اش را نگران می‌کند و برای ترمیم عملکرد او به فکر چاره می‌افتند. لطف‌علی‌خان بیش از آنکه از «تنهایی دم مرگ» -به‌تعبیر نوربرت الیاس- بترسد، تنهایی پس از مرگ و عذاب و عقاب آن او را مضطرب می‌کند. این اضطراب، احساسی مهم در روانکاوی شمرده می‌شود. به تعبیر اسلاوی ژیژک، اضطراب تنها احساس انسان است که به او دروغ نمی‌گوید و سمپتومی واقعی است. لطف‌علی‌خان به پیشنهاد دوست و مرید خود، «اوس یحیی» برای تسکین آلام خود و تصعید و رهایی از این اضطراب جنون‌آمیز، به خواندن دع