• تقویم روزنامه فرهیختگان ۰۲:۱۹ - ۱۳۹۸/۱۱/۰۳
  • نظرات روزنامه فرهیختگان۰
  • 0
  • 0
«فرهیختگان» بررسی کرد

برجام چگونه تبدیل به کاتالیزورفشار حداکثری شد؟

آنچه دولتمردان و جریان‌های حامی برجام دوست دارند از تاریخ برجام روایت کنند این است که قبل از روی کار آمدن دولت ترامپ همه‌چیز خوب و مرتب بود، اما این ترامپ دیوانه همه‌چیز را خراب کرد.

برجام چگونه تبدیل به کاتالیزورفشار حداکثری شد؟

به گزارش «فرهیختگان آنلاین»، تلقی این بود که با انعقاد برجام روی دیوار تحریم ترک ایجاد شود و با آزاد شدن شریان فروش نفت و کانال‌های روابط بانکی، وضعیت اقتصادی کشور بهبود یابد. اما در کاغذ و در عمل، آنچه اتفاق افتاد تنها تعلیق اجرای تحریم‌ها در برخی موارد بود و ساختارهای تحریمی همچنان پابرجا باقی ماند. با خروج دولت ترامپ از برجام نیز تعلیق اجرای تحریم‌ها برداشته شد.  آنچه دولتمردان و جریان‌های حامی برجام دوست دارند از تاریخ برجام روایت کنند این است که قبل از روی کار آمدن دولت ترامپ همه‌چیز خوب و مرتب بود، اما این ترامپ دیوانه همه‌چیز را خراب کرد. اما این روایت، روایتی ابتر است و به اعتراف فعالان اقتصادی حامی برجام، این توافق نتوانست تغییر مثبتی در فضای اقتصادی ایران ایجاد کند؛ احمد پورفلاح، مشاور وزیر صمت در دولت یازدهم و عضو اتاق بازرگانی ایران در مصاحبه با نسیم‌آنلاین و در پاسخ به این سوال که «آیا بهتر نبود به‌جای برجام سراغ اجرای سیاست‌های اقتصاد مقاومتی می‌رفتیم»، اظهار داشت: «اصولا چه در برجام موفق می‌شدیم و چه نمی‌شدیم فرمول‌های اقتصاد مقاومتی که بیشتر در محور تولید و حمایت از بخش مولد می‌گذرد، هر لحظه اجرایی می‌شد، یک راه نجات برای مملکت بود. راه نجات اقتصاد کشور جز راه حمایت از تولید که محور بندهای اقتصاد مقاومتی است، از راه دیگری نمی‌گذرد. در این مورد واقعا غفلت کردیم.»

برجام؛ گشایش اقتصادی یا کاتالیزگر سیاست فشارحداکثری؟!

اظهارات مقامات دولت اوباما نشان می‌دهد برجام و مسیر دولت برای گشایش اقتصادی درنهایت منجر به آینده‌فروشی و امنیت‌فروشی می‌شد. جان ‌کری، وزیر امور خارجه دولت اوباما طی مصاحبه‌ای با خبرگزاری  CNNبه تاریخ 14 مهرماه 97 در انتقاد از سیاست‌های ترامپ در قبال برجام گفت: «با خروج از این توافق ما بهترین گزینه‌مان را از دست دادیم، چراکه با ماندن در برجام می‌توانستیم از آن به‌عنوان یک اهرم برای فشار روی اروپایی‌ها، چینی‌ها و روس‌ها استفاده کنیم که با ما کار کنند تا ایران را درمورد موشک‌های بالستیک پاسخگو کنیم، تا کار بهتری در یمن انجام شود، تا با ما روی مساله‌ حزب‌الله کار کند که از آن حمایت می‌کند و یک سازمان تروریستی است. پس ما می‌توانستیم نتایج بهتری بگیریم اما با خروج از برجام همه را عصبانی کردیم و فکر نمی‌کنم این به‌نفع کشور ما باشد.»

 علاوه‌بر این، سوزان ملونی، مقام رسمی وزارت امور خارجه در دولت جرج بوش و همچنین کارشناس ارشد اندیشکده بروکینگز (از اندیشکده‌های منتفذ در سیاست‌های دولت اوباما) درمورد طرح دولت اوباما گفته است: «تغییر نظام ایران، سیاست نهایی و روشن دولت اوباما نبود، بلکه یک‌جور نظریه‌ای در دولت اوباما وجود داشت که تعامل می‌توانست منجر به‌گونه‌ای تغییرات بنیادین در سیاست‌های ایران بشود که تقریبا بی‌ارتباط با ماهیت حاکمیت باشد و این سیاست از سال 1979 (1357 شمسی) دنبال می‌شده است. هیچ‌کس انتظار تغییر یک‌شبه‌ نظام را نداشت، اما بسیاری از مقامات اوباما اعتقاد داشتند دیپلماسی مفصل جان کری با ظریف به انضمام مسائل اقتصادی، می‌توانست شروع یک رابطه‌ عمیق‌تری باشد که بتواند مواضع آیت‌الله خامنه‌ای را درمورد اینکه ایران هرگز نمی‌تواند به آمریکا اعتماد کند خنثی کند.»

سیاست دولت اوباما درباره‌ ایران که در اصل همان سیاست فشار حداکثری دولت ترامپ با ظاهری متفاوت است، از دو قطب فشارهای اقتصادی و قطب دیپلماتیک برخوردار بود و برجام برای به ثمر رسیدن این سیاست، به‌عنوان یک کاتالیزگر جهت تغییر رفتار نظام در عرصه‌های مدنظر آمریکا عمل می‌کرد. برجام نه‌تنها تحریم‌ها را برنداشته، بلکه بستری برای هوشمندسازی ساختارهای تحریمی شده است. این هوشمندسازی باعث می‌شود جامعه اقتصادی ایران به دو بخش سیاه و سفید تقسیم شوند. بخش سیاه نهادها و افرادی هستند که آمریکا با برچسب اشاعه هسته‌ای و موشکی، حامی تروریسم و ناقض حقوق بشر به‌دنبال تضعیف آنها است و بخش سفید، افراد و نهادهایی مدنظرند که به‌دنبال کار کردن با اروپا و آمریکا هستند. با تقسیم جامعه اقتصادی ایران به دو بخش سیاه و سفید، آمریکا می‌توانست بخش سیاه را تضعیف و منزوی کند تا از ایفای نقش موثر در سیاست‌های نظام باز بماند و بخش سفید با وزنه‌ سنگینی که در اقتصاد پیدا می‌کرد، می‌توانست بر تصمیمات حاکمیتی تاثیر بگذارد.

شفاف‌سازی اقتصاد ایران؛ لازمه‌ پیاده‌سازی سیاست فشار حداکثری

اما برای پیاده‌سازی این سیاست، نیاز به شفاف‌کردن فضای اقتصادی کشور است. در فضایی که تحریم وجود دارد و شرکت‌ها برای پیش‌بردن امور خود تحریم‌ها را دور می‌زنند، فضا خاکستری و نیاز است با اعمال شفافیت، بازیگران مختلف اقتصادی مشخص شوند. اینجاست که قطب دیپلماسی سیاست آمریکا وارد عمل می‌شود و تلاش می‌کند با ارائه پیشنهادهایی به ایران تحت‌عنوان ارتقای استانداردهای حکمرانی اقتصادی، موجبات شفافیت و تعهد ایران به شفافیت را فراهم کند. ولی‌الله سیف، رئیس‌کل سابق بانک مرکزی طی نشستی در شورای روابط خارجی آمریکا که تنها چندماه بعد از اجرای برجام برگزار شد، اظهار داشت تقریبا هیچ چیزی در فضای اقتصادی ایران اتفاق نیفتاده است. برای دولت این تصمیم‌سازی صورت گرفت که علت عدم تعامل بانک‌های اروپایی و غیراروپایی با ایران، نبود استانداردهای ضدپولشویی و ضدتامین مالی تروریسم در ایران است؛ به همین دلیل دولت بر آن شد این استانداردها را در راستای گشایش کانال‌های بانکی اجرا کند.

عراقچی، معاون وزیر امور خارجه در گفت‌وگوی ویژه خبری شبکه دو سیما در این رابطه اذعان داشت: «برجام تنها یک‌چهارم مشکلات بانکی ما را حل کرد و سه‌چهارم باقی‌مانده به FATF و خودمان بازمی‌گردد. به این خاطر است که با برجام وضعیت بانکی ایران به مشکل مناسبی تبدیل نشد.» در همین راستا همکاری‌ها با گروه ویژه اقدام مالی (FATF) آغاز و از سوی وزیر اقتصاد وقت تعهد داده شد که برنامه اقدام FATF توسط ایران اجرا می‌شود.

برنامه‌ اقدامی که FATF به ایران پیشنهاد داده است، ایران را به‌لحاظ حقوقی ملزم به ارائه‌ تراکنش‌های مالی به دیگر کشورها می‌کند و اینکار منجر به لو رفتن کانال‌های دور زدن تحریم می‌شود.اما همکاری‌های دولت محدود به فضای مالی و استانداردهای بانکی نشده است، بلکه همکاری‌ها در راستای ایجاد شفافیت در زنجیره‌ تجاری تامین اقلام راهبردی که مورد نیاز صنایع کشور است نیز ادامه دارد.

در گزارش نهم وزارت امور خارجه به مجلس شورای اسلامی در رابطه با اجرای برجام آمده است: «نشست تخصصی تبادل‌نظر و همکاری در زمینه‌ کنترل صادرات اقلام با کاربری دوگانه بین جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اروپا در چارچوب همکاری‌های فنی برجام، به میزبانی کمیسیون اروپا به مدت دو روز در روزهای 17 و 18 بهمن 1396 با حضور نمایندگان سازمان‌های ذی‌ربط کشورمان در بروکسل برگزار شد. در این نشست، تبادل اطلاعات و تجربیات درخصوص نظام‌های کنترل صادرات اقلام با کاربرد دوگانه و معرفی نظام‌های کنترل صادرات ایران و اتحادیه اروپا با حضور نمایندگان شرکت‌کننده در اجلاس صورت گرفت. اتحادیه اروپا در این نشست آمادگی خود را برای کمک به ارتقای نظام کنترل صادرات و واردات جمهوری اسلامی ایران در چارچوب همکاری‌های فنی میان ایران و اتحادیه اروپا و در چارچوب برجام اعلام کرد.»

طبق اظهارات مقامات گمرک کشور، همکاری‌های دولت با کشورهای اروپایی منجر به امضای توافق جامع گمرکی با اتحادیه اروپا با محتوای ارائه اسناد و اطلاعات شده است. اقلام دوگانه‌ای که در گزارش وزارت امور خارجه مورد اشاره قرار گرفته است، طبق تعریف غربی‌ها، اقلامی هستند که علاوه‌بر مصارف نظامی، مصارف غیرنظامی نیز دارند و در صنعت دارای کاربرد زیادی هستند. این اقلام شامل نرم‌افزار، فناوری، دانش فنی، مواد اولیه، قطعات و تجهیزات می‌شود و چه قبل از برجام و چه بعد از برجام برای تهیه‌ این اقلام تحریم‌های آمریکا و کشورهای غربی دور زده شده است. با اجرای برنامه‌ کنترل صادرات اقلام دوگانه اتحادیه اروپا نیز، نهادهای اجرایی کشور ازجمله گمرک ملزم به تولید و ارائه داده‌های تجاری ازجمله جزئیات مصرف‌کننده و مصرف‌ نهایی اقلام وارداتی و همچنین اجازه راستی‌آزمایی به کشورهای خارجی می‌شود. به این ترتیب به‌طور نظام‌مند اطلاعات مربوط به کانال‌های دور زدن تحریم لو می‌رود.

این‌گونه همکاری‌ها باید پایان یابد

این همکاری‌ها با برچسب استانداردسازی و ارتقای استانداردهای ساختار حکمرانی کشور در حوزه‌ اقتصاد پیگیری می‌شود، اما در اصل فرو رفتن در هاضمه‌ آمریکا است. پیاده‌سازی این سازوکارها در کشور، در کوتاه‌مدت منجر به افزایش فشار اقتصادی در اثر لو رفتن کانال‌های دور زدن تحریم و در بلندمدت موجب ورود کشورهای غربی به سیاست‌های کلان امنیتی و اقتصادی کشور می‌شود و درنهایت نظام مجبور خواهد شد، سیاست‌های کلان خود را در راستای خواسته‌های کشورهای غربی تنظیم کند و این چیزی جز به ثمر رسیدن سیاست فشار حداکثری آمریکا نیست. اگر قرار است در اجرای تعهدات برجامی ایران بازنگری‌ای صورت گیرد، باید این‌گونه همکاری‌ها نیز پایان یابد که اکنون متاسفانه با چراغ‌خاموش در حال پیگیری است.

* تویسنده: عماد اصلانی، دکتری روابط بین‌الملل

نظرات کاربران
تعداد نظرات کاربران : ۰
capcha

خبرهای روزنامه فرهیختگانآخرین اخبار