• تقویم روزنامه فرهیختگان ۱۴:۳۰ - ۱۳۹۸/۰۶/۲۷
  • نظرات روزنامه فرهیختگان۰
  • 0
  • 0
نقد و عدالتخواهی سوبژکتیو

نگاهی مجدد به دوگانه فرم و محتوا!

عدالتخواهی و نقد عدالتخواهانه بدون نگاه تمدن‌ساز (که در مقابل پروژه‌ای دیدن مساله عدالت و عدالتخواهی تعریف می‌شود) و نیز بدون شناخت و آگاهی و نظرورزی (بدون آنکه تن به بی‌عملی دهد)، نمی‌تواند از فرم به محتوا‌ گذار کند...

به گزارش «فرهیختگان آنلاین»، در فهم دقیق نسبت نقد و عدالتخواهی (به‌ویژه ذیل سنت اسلامی) باید به این نکته توجه کرد که عدالت، صرفا یک تحریض اخلاقی از سوی شریعت نیست، بلکه به‌دلیل ابعاد هنجاری مفهوم عدالت، یک توصیه قطعی است که دین، موالیان خود را بدان امر می‌کند. عدالت اصولا یک «مطلوب» است که در بطن خود، ترسیم‌کننده نوعی وضعیت آرمانی است. وضع آرمانی، آنگاه که با وضع تحقق‌یافته مقایسه می‌شود، عموما نوعی فاصله و شکاف را به ذهن متبادر می‌کند. نقد عدالتخواهانه دقیقا در میانه این شکاف است که متولد می‌شود و شاید بیراه نباشد اگر بگوییم نقد، همزاد عدالتخواهی است.

با انقلاب اسلامی ایران، شعار عدالتخواهی به‌مثابه یک آرمان غیر‌قابل عدول، دوباره پررنگ شد. حدود یکی دو دهه است که عدالتخواهی جان تازه‌ای گرفته و هم‌اکنون به‌صورتی بطئی و تدریجی از لایه‌های نخبگانی به‌سمت لایه‌های مردمی و عمومی‌تر هم در حال حرکت است و این خود، فی‌نفسه ارزشمند است. سلامت هر حرکت اجتماعی در گرو پایش مداوم و رصد آسیب‌شناسانه آن است. آنچه به‌عنوان یک آسیب جدی در باب نقد عدالتخواهانه در جمهوری اسلامی و در آستانه دهه پنجم مطرح است، خطر «امکان غلبه فرم بر محتوا» است و به‌عبارتی غلبه عدالتخواهی فرمی بر عدالتخواهی محتوایی. نقد عدالتخواهانه آنگاه که به‌نوعی «پرستیژ» تبدیل شود، از همان لحظه تن به تقلیل‌گرایی فرمالیستی داده است. در چنین شرایطی هر چه نقد، رادیکال‌تر باشد بیشتر منجر به کسب پرستیژ می‌شود؛ چنان که در تجربه جمهوری اسلامی به‌ویژه طی چند سال اخیر شاهدش بوده‌ایم. اینکه در فضای اجتماعی، هرچه نقد رادیکال‌تر باشد، عیار عدالتخواهی‌اش در نگاه مخاطب بیشتر است و این به‌طور طبیعی باعث شده فضایی رقابتی در کسب هر چه بیشترِ این پرستیژ اجتماعی شکل بگیرد و آنگاه این پرسش به‌طور طبیعی مطرح می‌شود که حد یقف این نقد کجاست؟ و مرزهای کنش و نقد عدالتخواهانه کدام است؟ اگر درباره حدود و حد یقف نقد عدالتخواهانه تامل نکنیم، بدون تردید چنان که امروز هم بعضا شاهدیم، فضا به‌سوی نوعی نقد بیرونی و سوبژکتیو خواهد رفت. نقد بیرونی از نظر نگارنده در اینجا به‌معنای نقدی است که بدون تعهد به سنت انقلاب اسلامی و بی‌اعتنا به ساختاری به‌نام جمهوری اسلامی، به نقد عدالتخواهانه می‌پردازد. حتی ملاحظه می‌کنیم که برخی، خود را متعلق به این سنت و ساختار می‌دانند، اما در عمل دقیقا نقد سوبژکتیو می‌کنند!

البته نگارنده به این مساله معترف است که با نقد سوبژکتیو و بیرونی، دایره و گستره تفکر انتقادی و تمایل به بازاندیشی در این سطح، حتما گسترده‌تر خواهد شد و میدان فراخ‌تری فراروی نقد گشوده خواهد شد (و این خاصیت طبیعی نقد بیرونی است؛ چه اینکه در نقد بیرونی، اصولا معیار و شاخص نقد، مطلوبیت‌ها و مقبولیت‌هایی است که هرکس نزد خود تعریف کرده است). این درست است که با نقد بیرونی و سوبژکتیو و آنگاه ابتنای عدالتخواهی بر چنین خوانشی از نقد و نقادی، به‌طرزی گسترده‌تر و بنیادی‌تر، به نقدِ عدالتخواهانه مبادرت ورزیده‌ایم (چنان که اصولا وقتی به نقد بیرونی ساختار یا سنتی مبادرت می‌ورزیم، به‌دلیل آنکه فاصله ما با آن ساختار، محتوا و مقوماتش بیشتر از کسی است که به نقد درونی این سنت و ساختار اقدام کرده است، گسترده‌تر می‌توانیم نقد کنیم) اما باید توجه داشت این به‌هیچ‌وجه به این معنا نخواهد بود که کدام نقد، عدالتخواهانه‌تر و -به‌معنای واقعی کلمه- به صواب نزدیک‌تر است؛ چه اینکه صحت و اعتبار نقد بستگی به درستی و اعتبار شاخص‌ها و ملاک‌های نقد دارد و نه صرفا شدت فاصله داشتن از متن و محتوای یک سنت و ساختار. پس نباید صرف بازار گرم و مشتری داشتن برخی نقدهای سوبژکتیو عدالتخواهانه، ما را به دام صائب بودن چنین نقدهایی بکشاند.

حال این پرسش به میان می‌آید که کرانه‌های نقد عدالتخواهانه کجاست؟ ( چنان که حل معضل غلبه فرم بر محتوا در عدالتخواهی تا حدود زیادی در گرو به پاسخ به چنین پرسشی است). البته در بحث قبلی تا حدودی جواب این مساله مشخص شد. آنچه ما را در شناخت درست کرانه‌های نقد عدالتخواهانه یاری می‌کند توجه به «نقد درونی» است. تاکید می‌کنم روی سخن من در اینجا با تلقی‌های چپ سکولار از عدالتخواهی و نقد عدالتخواهانه نیست، با دوستانی است که خود را متعلق به متن سنت انقلاب اسلامی و آرمان‌های آن می‌دانند، منتها در عمل دانسته یا ندانسته به هنگام نقد عدالتخواهانه، به لوازم نقد بیرونی بیشتر پایبندند تا نقد درونی و «عملا» همان‌گونه نقد عدالتخواهانه می‌کنند که چپ سکولار مسمی به عدالتخواه. نقد درونی به‌منظور نشان دادن ناسازگاری‌های درونی و نیز توجه دادن به شکاف میان حالات آرمانی و وضعیت‌های موجود در مساله عدالت اجتماعی است و عدالتخواهی را ذیل سنت انقلاب اسلامی می‌فهمد و در عمل به آن پایبند است. پیش‌فرض نقد درونی، شناخت و آگاهی است نسبت به متن سنتی که خود را در درون آن تعریف می‌کنیم، یعنی انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی. اینکه در اینجا بر «شناخت» تاکید می‌کنم به این دلیل است که از قضا بخش دشوار قضیه همینجاست که آغاز می‌شود. جدی‌ترین معارض این بخش، تلقی‌ای است که نقد عدالتخواهانه را به سطحی‌ترین ترم‌های پراگماتیستی و عملگرایانه تقلیل می‌دهد. در باب بخش دوم قدری نیاز به توضیح بیشتر است. عدالت از سویی با «حق» معنا می‌یابد؛ چه اینکه در تعریف افلاطونی از عدالت (اعطای کل ذی‌حق حقه)، تعریف عدالت حول مساله «حق» صورت‌بندی می‌شود. دقیقا از همینجاست که در کنار وجوه سلبی نقد عدالتخواهانه، وجوه ایجابی مساله برجسته می‌شود؛ چراکه همین تعریف از عدالت (اعطای هر حقی به ذی‌حق) تعریفی است فرمال (به‌معنای مثبت کلمه یعنی صرفا بر شکل متمرکز می‌شود نه محتوا. مشخصا در اینجا نگاهی ارزشی به فرم نداریم). برای فهم عدالت، باید «حق»، فهم و شناخته شود. اینکه هر حقی به ذی‌حقی برسد، مورد اختلاف نیست، اینکه چه چیزی حق است، این مورد اختلاف است. این مساله، به‌خودی‌خود، وجوه ایجابی در عدالتخواهی اجتماعی را پررنگ می‌کند. کسانی که به بهانه بی‌عملی‌های امروز ما (که غلط هم نیست و ما متاسفانه برخی جاها گرفتار بی‌عملی هستیم)، امر متعالی عدالت و عدالتخواهی را به یک پروژه صرفا عملگرایانه تقلیل می‌دهند، متوجه وجوه ایجابی این مساله نیستند. حتی تصویری که برخی دوستان از امام خمینی(ره) به‌عنوان پرچمدار عدالتخواهی پس از انقلاب ترسیم می‌کنند، تصویر یک چریک عدالتخواه عملگرای فاقد پشتوانه نظری است. این تلقی حتی حاضر است به بهانه به کرسی نشاندن تلقی ناقص و فرمالیستی خود از مساله عدالت اجتماعی و نقد عدالتخواهانه، جامعیت شخصیتی امام را هم قربانی کند؛ نه خمینی فقیه را ببیند؛ نه خمینی فیلسوف و نه خمینی عارف را...

اینکه چرا این تلقی بین برخی از ما ریشه دوانده، به‌نظرم پرسش مهمی است. شاید یکی از عوامل شکل‌گیری چنین نگاه‌های سویافته به عدالت اجتماعی و نقد عدالتخواهانه، اولا پروژه‌ای دیدن عدالتخواهی و ثانیا مهم‌تر از همه ندیدن آن از دریچه «بینش تمدنی» است. برای تمدنی دیدن مساله عدالتخواهی، لزوما باید طرحی ایجابی داشت. گرچه در تمامی مراحل عدالتخواهی و عدالت‌طلبی، عنصر «عمل» برجسته است، منتها در این گستره، آنچه اولویت و اهمیت پیدا می‌کند، حوزه شناخت و آگاهی است. توجه به این ساحت، ضریب اثرگذاری نقد عدالتخواهانه را بالا می‌برد و باعث تعالی جامعه می‌شود. در اینجا می‌توان بحثی را با اتکای به حکمت متعالیه مطرح کرد و آن اینکه انسان زمانی می‌تواند خود را مورد ارزیابی قرار دهد که از وجود خود فراتر رود و یک نگاه درجه دومی به خود داشته باشد. البته در حکمت متعالیه تاکید می‌شود که این کار به‌واسطه عالم خیال انجام می‌شود (عالم خیال در اینجا به‌قول هانری کربن کاملا واقعی است، گرچه مجرد محض و حسی محض نیست). در این تلقی، ما به میزانی که از خود شناخت پیدا می‌کنیم، حضور، آگاهی، خودآگاهی و بلکه اثرگذاری ما در عالم بیشتر می‌شود. این مساله در عدالتخواهی اجتماعی، بسیار پررنگ است و به ما این نکته را متذکر می‌شود که اگر حق و خیر به‌عنوان پایه عدالتخواهی «شناخته» نشود و ادراک معتبری در باب شناخت آن صورت نگیرد و ابعاد ایجابی نقد عدالتخواهانه دیده نشود، حضور و اثرگذاری در این حوزه، حداقلی است و عدالتخواهی و نقد عدالتخواهانه به‌نوعی کنش فرمالیستی تقلیل داده خواهد شد. در اهمیت این شناخت و حضور و خودآگاهی، امام خمینی(ره) تعبیر جالب توجهی دارند. ایشان می‌گویند ما آن زمانی عظمت داشتیم که تمدن داشتیم و این زمانی بود که بیشترین «شناخت» را از اسلام داشتیم (در تعبیر دقت شود) و البته به آن عمل می‌کردیم و همین شناخت اسلام و عمل به آن بود که باعث شد ما به یک نقطه اوج تمدنی برسیم و این 200، 300 سال اخیر که مسلمانان دچار انحطاط شده‌اند، دلیلش همین فقدان عنصر شناخت و آگاهی و خودآگاهی است. تاکید امام بر عنصر «شناخت» و «تمدن» گویاست. عدالتخواهی و نقد عدالتخواهانه بدون نگاه تمدن‌ساز (که در مقابل پروژه‌ای دیدن مساله عدالت و عدالتخواهی تعریف می‌شود) و نیز بدون شناخت و آگاهی و نظرورزی (بدون آنکه تن به بی‌عملی دهد)، نمی‌تواند از فرم به محتوا‌ گذار کند...

 

* نویسنده : محسن جبارنژاد پژوهشگر

نظرات کاربران
تعداد نظرات کاربران : ۰
capcha

خبرهای روزنامه فرهیختگانآخرین اخبار

خبرهای روزنامه فرهیختگانمرتبط ها