• تقویم روزنامه فرهیختگان ۱۰:۰۰ - ۱۳۹۸/۰۴/۱۱
  • نظرات روزنامه فرهیختگان۰
  • 0
  • 0
در جست‌وجوی طالقانی و بهشتی

چالش تنزل نخبگان سیاسی

اینکه نخبه سیاسی در جمهوری اسلامی مبتنی‌بر کمپین‌های انتخاباتی و مدیریت افکار عمومی نادرست به منصب و قدرت اجرایی می‌رسد؛ خود عامل تنزل نخبگی سیاسی در جمهوری اسلامی ایران است.

چالش تنزل نخبگان سیاسی
به گزارش «فرهیختگان آنلاین»، سیاست و سیاست‌ورزی و به‌معنای دقیق‌تر؛ حکمرانی از جمله مسائلی است که مبتنی‌بر منابع مختلف هنجاری و ارزشی فهم می‌شود. به‌عبارت دیگر؛ حکمرانی حکومت‌ها برخاسته از منابع معرفتی و ارزشی است که همان جامعه نیز برساخته آن است. یکی از ارکان سیاست‌ورزی و حکمرانی در هر حکومتی، نخبگان سیاسی آن حکومت است. از این رو اجماع نخبگان، رقابت سیاسی نخبگان، ثبات سیاسی نخبگان، تنازع نخبگان و... از جمله مسائلی است که حول پدیده نخبگان سیاسی رقم می‌خورد و نقش مهمی در کارآمدی و بالا رفتن شاخصه‌های حکمرانی در یک حکومت دارد.

اما نخبگان و نظام مسائل حول آن یکی از پرونده‌های علمی است که پژوهش حول آن، زوایای بسیاری از پدیده‌های سیاسی-اجتماعی را مشخص می‌سازد. یکی از مسائل محوری در حوزه نخبگان سیاسی؛ مساله تنزل نخبگان سیاسی است. منظور از تنزل نخبگان سیاسی در یک حکومت آن است که سیاستمدارانی عهده‌دار امر حکمرانی می‌شوند که فاقد حداقل‌های شاخص‌های نخبگانی برای امر سیاست و حکمرانی هستند.

به‌عبارت دیگر منظور از تنزل نخبگانی آن است که سیاست‌ورزی دولتمردان و سیاستمداران، نخبگانی نیست. نخبگانی به این معنا که انتظار از یک نخبه سیاسی آن است که سیاست‌ورزی وی مبتنی‌بر شاخص‌هایی نظیر تخصص، کارآمدی، صراحت، پختگی، دوراندیشی، متانت، زیرکی و...باشد‌. در تعریف نخبه گفته شده که منظور از نخبه یعنی کسی که در جامعه دارای شهرت، موقعیت برتر اجتماعی، سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی است. به‌نوعی نخبه یعنی بهترین.

همچنین منظور از نخبه سیاسی یعنی کسانی که بیشترین دسترسی و کنترل را بر ارزش‌های سیاسی (به‌ویژه مهم‌ترین آن یعنی قدرت) دارا هستند. در تاریخ معاصر ایران رجال و شخصیت‌های معدودی‌اند که به‌عنوان عیار سیاست‌ورزی نخبگانی مطرح هستند. بسیاری از نخبگان سیاسی فعلی جمهوری اسلامی از حداقل‌های سیاست‌ورزی نیز تهی‌اند.

اما سوال اصلی این مجال آن است که علت تنزل نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی چیست؟

چرا نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی تا به این حد دچار افت شخصیت شده‌اند که حتی دیگر قابل قیاس با سیاستمداران نسل اول در جمهوری اسلامی هم نیستند. به‌عبارت دیگر چرا الگوی سیاست‌ورزی در جمهوری اسلامی از الگوهایی نظیر شهید بهشتی، مرحوم طالقانی، شهید باهنر، شهید رجایی، مرحوم آیت‌الله مهدوی‌کنی، مهندس بازرگان، دکتر حبیبی و... تا این میزان فاصله گرفته است؟

1 دور شدن از سیاست نخبگانی

سیاست ذاتا یک امر نخبگانی است. سیاست به‌معنای حکمرانی و اداره یک واحد سیاسی، امری مبتنی‌بر تحلیل‌های ساده‌انگارانه نیست. به‌عبارت روشن‌تر، سیاست‌ورزی و حکمرانی یک جامعه، تصمیمی چندجانبه، عمیق و گسترده است؛ که ‌باید تبعات آن تصمیم نیز سنجیده شود. از این رو نیازمند بهره هوشی بالا، انباشت تجربه متوالی، مشورت دائم و رجوع به متخصص در همه ابعاد است. امروزه با گسترش تفکر مدرنیته و پیچیده‌تر‌ شدن جوامع انسانی، حکمرانی به‌مراتب نیازمند تخصص‌های میان‌رشته‌ای و همچنین متکی بر شناخت اولویت‌ها و استفاده از نخبگان کارآمد و اثرگذار است. نوآوری، خلاقیت و فعالیت مداوم و مستمر از جمله شاخصه‌هایی است که حکمرانی جوامع مدرن به آن نیازمند هستند. از این‌رو حکمرانی منبعث از تحلیلی یک‌بعدی یا یکجانبه، رویکردی ساده‌انگارانه است.

از این‌رو در اندیشه سیاسی همواره بر این گزاره تاکید شده است که سیاست‌ورزی یک امر نخبگانی است. اما وضعیتی که امروزه در جمهوری اسلامی با آن روبه‌رو هستیم؛ وضعیتی است که همه شخصیت‌های اجتماعی و فعالان هنری و فرهنگی به خود اجازه می‌دهند درمورد تمامی اولویت‌های حکمرانی نه‌تنها اظهارنظر کنند، بلکه حتی به صدور نسخه و ارائه راهکار و تجویز هم برسند.

به‌عبارت دیگر علت اصلی تنزل نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی آن است که سیاست نیز خود از ورطه نخبگانی خارج شده است و متولی خاصی ندارد. لذا هر فردی به خود اجازه می‌دهد وارد حوزه حکمرانی شود. از سوی دیگر نخبگان سیاسی نیز از توان تحلیلی بالا برای حل مشکلات کشور بی‌بهره هستند. اولویت‌ها را نمی‌شناسند و توان مدیریت بحران و در صحنه بودن را ندارند.

2 فربه‌گی عرصه سیاست

به‌نظر دومین عامل تنزل نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی، فربه‌گی عرصه سیاست در این نظام باشد. در جمهوری اسلامی حوزه سیاست آنقدر گسترده و فربه شده که اجازه رشد و توسعه به حوزه‌های دیگر داده نشده است. حوزه‌هایی نظیر اجتماع، فرهنگ و هنر، آموزش و پژوهش و... حوزه‌هایی هستند که متناسب با نیاز جامعه و نظام مسائل حوزه خود، رشد نکرده‌اند.

سایه سیاست در جمهوری اسلامی آنقدر سنگین است که اولین تحلیل در ذهن نخبگان یا سیاسی است یا امنیتی. اهمیت سیاست و سیاست‌ورزی این نیست که همه مسائل کشور سیاسی شوند. درحقیقت بین سیاست و سیاسی‌کار تفاوت وجود دارد. سیاست و سیاست‌ورزی پایه حکمرانی است؛ اما سیاسی‌کاری تلاش برای کسب قدرت و به‌تبع آن استفاده از مزایای قدرت است. از این رو بسیاری از نخبگان سیاسی حضور طولانی‌مدت در سیاست را امری ممدوح می‌دانند و حال اینکه قدرت تنها تصدی آن نیست.

به‌عبارت روشن‌تر از گسترده‌شدن عرصه سیاست در حوزه‌های دیگر منجر به قدرت‌گرفتن نخبگانی شده است که توانایی حکمرانی و سیاست‌ورزی ندارند، بلکه تنها مبتنی‌بر روش‌های سیاسی‌کاری وارد گردونه قدرت شده‌اند. این عامل نقش مهمی در تنزل نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی شده است.

3 رشد قارچی نخبگان سیاسی

دیگر عامل تنزل نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی، رشد قارچی آنان است. نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی سیر طبیعی و عادی را طی نمی‌کنند، بلکه مبتنی‌بر عوامل دیگر تلاش می‌کنند همواره زودتر از آنچه که برای آن تربیت شده و آموزش دیده‌اند، به مناصب قدرت دست یابند. این در حالی است که بعد مهارتی سیاست‌ورزی و حکمرانی نیازمند انباشت تجربه و یادگیری فن حکمرانی است.

توان و استعدادهای یک نخبه سیاسی با طی تدریجی مناصب سیاسی و با آزمون و خطایی که در امر سیاست‌ورزی یاد می‌گیرد؛ شکوفا می‌شود. از همین منظر، تجربه و مهارتی که فراهم‌آورده تنها متعلق به او نیست. برای مثال، رئیس‌جمهوری که هشت سال اداره یک کشور را برعهده داشته، مبتنی‌بر تجربه‌ای که کسب‌کرده دارای مهارت و توان نخبگی بیشتری شده است که ‌باید آن را در محملی از ساختار نظام و در راستای خدمت به آن به‌کار گیرد. شاید یکی از کارکردهای مهم مجمع تشخیص مصلحت نظام همین بعد باشد؛ محملی برای بازگشت تجربه و توان نخبگی به روند تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی کشور.

این در حالی است که نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی بدون کسب و طی مراحل طبیعی و روال عادی به‌یک‌باره به مناصب بالای اجرایی و سیاسی می‌رسند؛ این مساله خود زمینه‌ساز تنزل نخبگان سیاسی می‌شود؛ چراکه نخبه سیاسی در منصبی قرار گرفته است که ابزار لازم، مهارت کافی، تجربه متوالی برای تصدی این مسئولیت را کسب نکرده است. در دولت‌های نهم و دهم، چهره‌های فراوانی مطرح بودند که به‌یک‌باره به مناصب بالای اجرایی و گاهی تا سطح معاونت رئیس‌جمهور نیز رسیدند. البته شاید بخش مهمی از این آسیب، ناشی از عدم وجود سازوکار مناصب برای تربیت، رقابت، چرخش و توالی نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی ایران باشد.

4 سیاست‌ورزی مبتنی‌بر بازاریابی معیوب

نظام جمهوری اسلامی ایران چرخش نخبگان را مبتنی‌بر یک سیستم مردم‌سالار تنظیم کرده است. این بستر مزایا و معایبی دارد. به‌عبارت دیگر جمهوری اسلامی تصمیم گرفته که مبتنی‌بر «رأی» نخبگان سیاسی خود را کشف و تصدی مناصب حکمرانی را از این طریق معین کند. این محمل خود زمینه‌ساز آن شده است که «رأی» جامعه تبدیل به یک عامل بازاریابی شود. از این‌رو کاندیداهای سیاسی برای پیروزی در کارزار انتخاباتی تلاش می‌کنند تا مبتنی‌بر عوامل مختلف بازاریابی اقدام به جذب «آرای» ‌جامعه مخاطب کنند. این در حالی است که سیاست‌ورزی و حکمرانی در جمهوری اسلامی متضمن منابع معرفتی مجزایی از مدل‌های غربی است و همچنین چارچوب و ساختار معینی بر آن حاکم است. تبدیل‌شدن «رأی» به‌مثابه پول، و رأی‌دهندگان به‌مثابه خریدار و کاندیداها به‌مثابه فروشنده و عرصه سیاست به‌مثابه بازار؛ منجر به وضعیتی شده است که در نهادهایی نظیر مجلس، نمایندگانی حضور دارند که حداقل‌های امر سیاست‌ورزی را نمی‌فهمند.

به‌عبارت روشن‌تر، انتخابات به‌مثابه بازاری شده که تنها تبلیغات جذاب، کاذب و اثرگذار است که بازار را تبدیل به وضعیتی انحصاری برای یک کاندیدا یا همان فروشنده می‌کند. در این وضعیت مردم تنها به یک تصویر رأی می‌دهند نه به یک واقعیت. لذا نخبگان سیاسی بعد از گذر دوران تبلیغات و حضور در مناصب قدرت، تصویر واقعی خود را بروز و ظهور می‌دهند.

اینکه نخبه سیاسی در جمهوری اسلامی مبتنی‌بر کمپین‌های انتخاباتی و مدیریت افکار عمومی نادرست به منصب و قدرت اجرایی می‌رسد؛ خود عامل تنزل نخبگی سیاسی در جمهوری اسلامی ایران است. چه اتفاقی در افکار عمومی مردم تهران رخ می‌دهد که احمد توکلی و حسن سبحانی که سابقه چندین ساله در مجلس و امور تخصصی دارند، از ورود به مجلس باز می‌مانند اما در مقابل افرادی وارد مجلس شورای اسلامی می‌شوند که حتی نمی‌دانند اولویت اصلی کشور در حال حاضر چیست؟!

جمع‌بندی

به عقیده نگارنده؛ نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی دچار تنزل شدید شده است. نطق‌های نمایندگان مجلس، وزرا و مدیران کشور سطحی و غیر کارشناسی است. مدیریت و رفتار سیاست‌ورزی و حکمرانی دولتمردان فاقد دانش، بینش و تجربه است. این وضعیت، معلول چه عواملی است؟ به‌نظر می‌رسد دور‌شدن از سیاست نخبگانی و تلاش برای جلب رضایت حداکثری جامعه، فربه‌گی عرصه سیاست و تک‌بعدی‌ شدن جمهوری اسلامی و کشف نخبگان سیاسی مبتنی‌بر یک روند بازاریابی معیوب، منجر به این وضعیت شده است.

 

* نویسنده : سید‌جواد حسینی پژوهشگر هسته بازاریابی سیاسی مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع)

نظرات کاربران
تعداد نظرات کاربران : ۰
capcha

خبرهای روزنامه فرهیختگانآخرین اخبار

خبرهای روزنامه فرهیختگانمرتبط ها