• تقویم روزنامه فرهیختگان ۱۰:۰۰ - ۱۳۹۸/۰۲/۲۹
  • نظرات روزنامه فرهیختگان۰
  • 0
  • 0
«فرهیختگان» عملکرد ۶ ساله وزارت علوم در دولت روحانی را بررسی می کند

وزارت علوم به عـقب برگــشت

وزارت علوم، تحقیقات‌ و فناوری در دوران ریاست‌جمهوری حسن روحانی به‌ویژه در دولت یازدهم روزهای پرحاشیه‌ای را سپری کرد. به بهانه دومین سالگرد انتخاب روحانی در اردیبهشت‌ماه 96 فراز و فرودهای این وزارتخانه مهم را در طول 6 سال گذشته در نگاهی گذرا بررسی کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

به گزارش «فرهیختگان آنلاین»، دانشگاه از بدو دوران تاسیس در ایران تا امروز نهاد تاثیرگذاری در عرصه‌های مختلف به‌ویژه سیاست بوده و در سال‌های پس از انقلاب تاثیر بسزایی در بزنگاه‌های اساسی مانند انتخابات‌ در کشور داشته است. به دنبال همین اثرگذاری سیاسی، دانشگاه نه‌تنها موردتوجه اهالی سیاست قرار گرفته بلکه جهت‌گیری‌های این نهاد انسجام‌بخش به امور اجرایی و سیاستگذاری نظام علمی کشور نیز با حضور دولت‌های مختلف دستخوش تغییرات مختلفی شده است.

وزارت علوم، تحقیقات‌ و فناوری در دوران ریاست‌جمهوری حسن روحانی به‌ویژه در دولت یازدهم روزهای پرحاشیه‌ای را سپری کرد. به بهانه دومین سالگرد انتخاب روحانی در اردیبهشت‌ماه 96 فراز و فرودهای این وزارتخانه مهم را در طول 6 سال گذشته در نگاهی گذرا بررسی کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

 پرده اول: انتخاب وزیر

حاشیه‌های وزارت علوم دولت یازدهم از همان روزهای ابتدایی حضور حسن روحانی در کرسی ریاست‌جمهوری آغاز شد. همان روزها این وزارتخانه را به‌عنوان یکی از سهم‌های اصلاح‌طلبان در شکل‌گیری دولت تدبیر و امید عنوان کردند و به دنبال آن در گمانه‌زنی‌ها چهره‌های مختلف این جریان سیاسی برای مسئولیت این وزارتخانه معرفی می‌شدند.

 رد نخستین گزینه روحانی

جعفر میلی‌منفرد نخستین نفری بود که از بین گزینه‌های مطرح، برای تصدی این وزارت به مجلس معرفی شد. او در دولت هشتم پس از استعفای معین در دولت خاتمی مدت کوتاهی عهده‌دار سرپرستی این وزارتخانه شده بود و درنهایت به دلایل مختلفی ازجمله نقش‌آفرینی در فتنه 88 با 162 رای مخالف، 105 موافق و 15 رای ممتنع، نتوانست از مجلس رای‌اعتماد بگیرد. تکذیبیه‌های متعدد پس از انتشار لیست 2400 اساتید حامی او، یکی از حواشی رای‌اعتماد نخستین گزینه پیشنهادی روحانی بود.

 بازگشت توفیقی و آغاز دوران سیاست‌زدگی

اما پس از عدم‌اعتماد میلی‌منفرد، نخستین سکان‌دار وزارت علوم در دولت روحانی، جعفر توفیقی، رئیس ستاد انتخاباتی محمدرضا عارف و یکی از حامیان فتنه 88 در انتخابات ریاست‌جمهوری 92 بود که 26 مرداد سرپرست این وزارتخانه شد. او از سال‌ ۸۲ تا پایان دولت اصلاحات به مدت دو سال این مسئولیت را برعهده داشت. توفیقی در طول حدود 60 روز مسئولیتش در وزارت علوم چند تن از روسای دانشگاه‌ها را برکنار کرد و وعده‌های مختلفی به دانشجویان داد که ازجمله آن می‌توان به بازگشت دانشجویان ستاره‌دار اشاره کرد. در ایام حضور توفیقی، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی نیز تغییر کرد و میرزاده جایگزین فرهاد دانشجو در این دانشگاه شد. سرپرست وقت وزارت علوم در گفت‌وگو با رسانه‌ها خود را به‌عنوان گزینه نهایی پیشنهادی رئیس‌جمهور به مجلس معرفی کرد، اما درنهایت رئیس‌جمهور 27 مهرماه رضا فرجی‌دانا را برای تصدی مسئولیت این وزارتخانه معرفی کرد.

 اعتماد مجلس به فرجی‌دانا

فرجی‌دانا که سال 82 از مجلس اصلاح‌طلب موفق به کسب رای‌اعتماد نشده بود، اوایل آبان‌ماه با کسب ۱۵۹ رای موافق، ۷۰ رای مخالف و ۳۲ رای ممتنع، رای‌اعتماد نمایندگان برای تصدی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری را به دست آورد. اما حضور او که انتظار می‌رفت التیام‌بخش فضای آموزش عالی کشور باشد، آرامش را از فضای علمی گرفت. نخستین اقدام وزیر وقت علوم در فاصله یک هفته پس از رای‌اعتماد، انتصاب میلی‌منفرد و توفیقی به‌ترتیب به‌عنوان معاون آموزشی و مشاور ارشد بود که تذکر کتبی 82 نماینده مجلس را به دنبال داشت.

ماجرا به همین‌جا ختم نشد، 150 نماینده مجلس در نامه‌ای به حسن روحانی به وی پیرامون انتصابات وزیر علوم تذکر دادند و خواستار ورود رئیس‌جمهور به این مساله شدند. اما ادامه‌دار شدن حواشی انتصابات فرجی‌دانا موجب شد تا همین موضوع، محور سوال 23 نماینده مجلس شورای اسلامی از او شود و به دنبال عدم‌اقناع نمایندگان از پاسخ‌های آقای وزیر، دومین کارت زرد دولت یازدهم به او رسید.


 ماجرای بورسیه و ماادراک مالبورسیه

خرداد 93 روزهای پرحاشیه‌ای برای اولین وزیر علوم دولت یازدهم بود.  ماجرای بورسیه‌ها یکی از سیاه‌ترین پرونده‌های سیاسی وزارت علوم دولت یازدهم بود که از نشست خبری چهارم خرداد مجتبی صدیقی، رئیس سازمان امور دانشجویان آغاز شد. ماجرای بورسیه سه هزار نفری که با حمایت رسانه‌های همسوی دولت و اضافه شدن پیازداغ رئیس‌جمهور در مهر همان سال تا مدت‌ها در صدر اخبار دنبال می‌شد و با مشخص شدن غلط بودن ادعای وزارت علوم، رهبر انقلاب از آن به‌عنوان ظلمی به بورسیه‌ها یاد کردند.

 نخستین وزیر قرمز دولت یازدهم

آغاز جریان بورسیه‌ها و ادامه انتصابات مساله‌دار فرجی‌دانا، زمزمه‌های استیضاح او را در مجلس آغاز کرد. اوایل تیرماه حدود 50 نماینده مجلس، نامه استیضاح وزیر را امضا کردند. مذاکره‌های فرجی‌دانا و پا در میانی‌های رئیس مجلس ضامن بقای او در کابینه دولت یازدهم نشد و درنهایت 21 مردادماه استیضاح او در مجلس اعلام وصول شد. عدم‌پذیرش و سرگردانی پذیرفته‌شدگان قانونی بورسیه‌های تحصیلات تکمیلی، اعزام گروه‌های سیاسی بعضا دارای سوابق تندروی، ارزیابی عملکرد روسای دانشگاه‌ها و تغییر شیوه انتخاب روسای دانشگاه‌ها برخلاف رویه‌های جاری شورای عالی انقلاب فرهنگی، منصوب کردن افراد دارای سوابق مشخص در فتنه 88 در مسئولیت‌های مهم ستادی وزارتخانه و عدم‌مواجهه درست با تحرکات سیاسی ضدانقلاب و ضدنظام برخی عناصر فعال در دانشگاه‌ها و میدان دادن به برخی نشریات دارای رویکرد ضددینی و گرایشات شدید قومی و تجزیه‌طلبانه یا الحادی در محیط‌های دانشگاهی و احیای برخی تشکل‌های افراطی و آشوب‌طلب ازجمله دلایل مطرح‌شده برای استیضاح او بود. فعالیت فرجی‌دانا 29 مرداد با کارت قرمز 145 نماینده در وزارت علوم پایان یافت.

 رکورد تعداد وزیر و سرپرست در یک سال!

پس از برکناری فرجی‌دانا، رئیس‌جمهور، محمدعلی نجفی را به‌عنوان سرپرست وزارت علوم منصوب کرد تا سومین سکان‌دار این وزارتخانه از زمان آغاز دولت باشد. نجفی که در ابتدای دولت برای تصدی وزارت آموزش‌وپرورش نتوانسته بود از مجلس رای‌اعتماد بگیرد، طبیعتا گزینه اصلی تصدی این مسئولیت نبود. دو ماه پس از استیضاح فرجی‌دانا، روحانی، محمود نیلی‌احمدآبادی، سرپرست وقت دانشگاه تهران را برای مسئولیت وزارت علوم معرفی کرد. جلسه بررسی صلاحیت نیلی در روز چهارشنبه هفتم آبان ۱۳۹۳ برگزار شد و او هم با کسب ۷۹ رای موافق، ۱۶۰ رای مخالف و هفت رای ممتنع از مجموع ۲۴۶ رای ماخوذه، موفق به کسب رای‌اعتماد از مجلس نشد. ۲۰ آبان ۱۳۹۳ احمدی‌دانش‌آشتیانی در روزهای پایانی مهلت قانونی معرفی وزیر، برای تصدی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری توسط روحانی به مجلس معرفی شد، اما او هم با رای مخالف موفق به کسب اعتماد نمایندگان مجلس نشد. بی‌تردید فضای سیاست‌زده حاکم بر وزارت علوم موجب حساسیت نمایندگان و عدم‌پذیرش گزینه‌هایی شده بود که ردپای پررنگی در رویدادهای مختلف سیاسی در طول سال‌های گذشته داشتند.

در این شرایط سرپرستی نجفی با حکم حکومتی تا انتخاب وزیر بعدی ادامه یافت. البته او آخرین سرپرست وزارت علوم در دولت یازدهم بود، اما این مجموعه در این فاصله گرفتار بلاتکلیفی شد، روسای دانشگاه‌ها در این ایام مرتب در چرخش و برخی روسای مراکز آموزش عالی با حکم سرپرستی مشغول اداره دانشگاه‌ها بودند. محمد فرهادی بلافاصله پس از عدم‌اعتماد مجلس به دانش‌آشتیانی به مجلس معرفی شد و در پنجم آذرماه 93 با موافقت نمایندگان مجلس رسما وزیر علوم دولت یازدهم شد. هرچند دوران تصدی فرهادی، حواشی سیاسی کمرنگ شد اما رنگ و بوی سیاست هنوز هم در ساختمان هرمزان وجود داشت. مسئولیت او تا پایان دولت ادامه یافت.

 تنها وزارتخانه‌ بدون گزینه در آغاز دولت دوازدهم

دوازدهمین انتخابات ریاست‌جمهوری اواخر اردیبهشت‌ماه برگزار و حسن روحانی با رای مردم به‌عنوان رئیس‌جمهور دولت دوازدهم برگزیده شد. معرفی کابینه دولت جدید برای وزارت علوم دوباره آورده‌ای جز بلاتکلیفی نداشت! در نامه روحانی به رئیس مجلس برای معرفی کابینه، گزینه‌ای برای تصدی وزارت علوم به چشم نمی‌خورد. برخی رسانه‌ها از انصراف خاکی صدیق در دقیقه نود خبر دادند. همین شرایط موجب شد بار دیگر سکان اداره فضای علمی کشور به دست یک سرپرست دیگر بیفتد. سیدضیاء هاشمی، معاون فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم 29 مرداد به‌عنوان سرپرست این وزارتخانه از سوی رئیس‌جمهور معرفی شد. او به همراه الهام امین‌زاده و حسین سلیمی از جمله گزینه‌های تصدی وزارت علوم در دولت دوازدهم بودند.

معرفی گزینه وزارت در دولت دوازدهم با وقفه زیادی در پایان مهرماه صورت گرفت. علی‌رغم جریان‌سازی بعضی رسانه‌های حامی دولت برای معرفی ضیاء هاشمی، منصور غلامی درنهایت به‌عنوان گزینه تصدی این وزارتخانه معرفی شد؛ اقدامی که به مذاق بسیاری از حامیان دولت چه در درون و چه در بیرون دانشگاه خوش نیامد. دانشجویان حامی دولت در برخی دانشگاه‌ها تجمع‌های اعتراضی به راه انداخته و نشریات اصلاح‌طلب دانشجویی بیانیه‌ای نسبت به این اقدام منتشر کردند. در همین روزها غلامرضا حیدری، یکی از نمایندگان مجلس در صفحه توئیتر خود نوشت:

«گویا گزینه پیشنهادی برای وزارت علوم، انتخاب بیست‌ویکم رئیس‌جمهور بوده. طبیعی است با این شرایط افرادی که مقبولیت عام دارند نمی‌توانند معرفی شوند.» الیاس حضرتی، دیگر نماینده لیست امید نیز در توئیتی نسبت به روند معرفی وزیری که نگرانی و دلخوری دانشجویان را تشدید کرده، موضع مشابهی گرفت. با وجود این واکنش‌ها، غلامی هفتم آبان از مجلس رای اعتماد گرفت و فعالیت خود را آغاز کرد. او تاکنون به‌عنوان وزیر علوم مشغول فعالیت است و با دوری از اقدامات سیاسی، توانسته آرامش را به مجموعه آموزش‌عالی کشور برگرداند.

 معاونت سیاسی وزارت علوم!

معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در چهار سال دولت یازدهم، آرایش سیاسی به خود گرفت تا جایی که بعضی فعالان تشکل‌های دانشجویی به آن لقب معاونت سیاسی دادند. این بار معاونت فرهنگی مامور ساماندهی دانشجویان حامی دولت در قالب تشکل‌های مختلف شد؛ حرکتی که ضیاء هاشمی تا روزهای پایانی دولت یازدهم هم آن را دنبال کرد. تصویب نصفه‌ونیمه موافقت با تشکیل اتحادیه تشکل‌های اسلامی دانشجویان ایران (تادا) در هیات نظارت مرکزی بر تشکل‌های دانشجویی آخرین پازل این حرکت بود که با واکنش رئیس وقت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها همراه شد. محمدیان اعلام کرد مصوبه منتشرشده توسط وزارت علوم فاقد وجاهت قانونی است.

حضور افراد مساله‌دار در محیط دانشگاه به بهانه تضارب آرا، ارائه مجوز و عدم برخورد با تشکل‌های دانشجویی قانون‌شکن، برگزاری کنسرت‌های موسیقی و جشن‌های پرحاشیه در فضای دانشگاه‌ها و برگزاری اردوهای مختلط از جمله اتفاقاتی بود که در مجموعه معاونت فرهنگی این وزارتخانه به وقوع پیوست و حتی واکنش رهبری را هم به دنبال داشت. کمتر دیداری از دانشجویان با رهبر انقلاب در این ایام می‌توان یافت که تذکری درخصوص مسائل فرهنگی دانشگاه‌ها داده نشده باشد. در یکی از همین دیدارها، رهبری به صراحت در مخالفت با برگزاری کنسرت و اردوهای مختلط در دانشگاه‌ها سخن گفتند و از آن به‌عنوان غلط‌ترین کارها یاد کردند.

 کاهش شتاب علمی، پاشنه آشیل دولت

مساله پیشرفت‌های علمی را یکی از مسائل چالش‌برانگیز دولت یازدهم و دوازدهم می‌توان نامید، موضوعی که بسیاری از کارشناسان از آن به‌عنوان یکی از عملکردهای ضعیف دولت یاد می‌کنند، این مساله تا جایی پیش رفت که رهبر انقلاب در دیدارهایی با مسئولان نظام از کاهش «شتاب» تولید علم در ایران انتقاد کرده بودند. بررسی آماری می‌تواند این مساله را بیشتر نشان دهد. اسکوپوس و تامسون رویترز به‌عنوان دو نمایه بسیار معتبر بین‌المللی، واقعیت‌های جالب‌توجهی در این  زمینه ارائه کرده‌اند. براساس آمار ارائه‌شده از سوی این دو مرجع معتبر، در سال 2015، جمهوری اسلامی با تولید 39727مستند علمی در نمایه اسکوپوس در رتبه 16 دنیا قرار گرفته است. این آمار در سال قبل از آن (2014) تعداد 43389 مستند علمی بوده است که این آمار از کاهش شتاب علمی خبر می‌دهد؛ به این معنی که افت رشد علمی ایران در سال 2015 به عدد منفی رسیده و مقدار منفی 5/8 درصد را به خود اختصاص داده است. جعفر مهراد، بنیانگذار پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) و متخصص علم‌سنجی یکی دیگر از افرادی است که در سال 95 در مصاحبه‌ای از دلایل کاهش شتاب علمی کشور خبر داده است. او می‌گوید:

«تولید علم در ایران از سال 2005 میلادی به این طرف بر اثر توجه خاص مقامات عالی‌رتبه نظام مورد توجه جدی قرار گرفت و براساس اسناد بالادستی به‌ویژه سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 و نیز سیاست‌های کلی علم و‌ فناوری، دانشگاه‌ها به مقوله جنبش نرم‌افزاری، تولید علم و نیز استقرار نظام جامع ارزیابی و رتبه‌بندی دانشگاه‌ها توجه ویژه کرده و همچنان این موضوع را در رأس برنامه‌های خود قرار دادند. حرکت تولید علم در ایران از سال 1392 که دولت یازدهم مستقر شد نیز ادامه دارد، به‌طوری که در سال‌های 1393، 1394 و 1395 نیز ادامه داشته و بنده به‌عنوان متخصص علم‌سنجی و کارشناس آموزش عالی این رشد را تایید می‌کنم، اما واقعیت این است که از شتاب تولید علم در این سال‌ها کاسته شده است.»

مهراد با اشاره به برخی عوامل موثر در کاهش سرعت شتاب تولید علم گفت: «در سال‌های اخیر نسبت به ارائه مجوز به تاسیس مجلات فارسی بیش از پیش اقدام شده است. این مساله سبب شده اعضای هیات‌علمی، پژوهشگران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی مقالات خود را به‌دلیل راحتی بیشتر به این مجلات ارائه دهند تا مجلات معتبر بین‌المللی، که چاپ مقاله در آنها مستلزم داوری‌های استاندارد و فرآیند طولانی است.

البته این مساله در پایگاه سایماگو (scimagojr) نیز قابل‌بررسی است؛ به‌طور مثال تعداد اسناد علمی ثبت‌شده در سال 2010 بالغ بر 29801 سند بوده، این مساله در حالی است که در سال 2011 به 39450 سند رسیده است؛ یعنی کشور در آن سال با یک جهش نزدیک به 10 هزار سندی روبه‌رو بوده است. اما در دولت یازدهم و دوازدهم بهترین عمکرد در رشد علم را در سال 2016 می‌توان دید، به‌طوری که تعداد آثار علمی در همین سال به 51672 سند از 44412 در سال 2015 رسیده است که این یک نمونه واضح در کاهش شتاب علمی می‌تواند باشد.»

نظرات کاربران
تعداد نظرات کاربران : ۰
capcha

خبرهای روزنامه فرهیختگانمرتبط ها